Γεράσιμος Ρηγάτος: Τα παινέματα των καλάντων

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

 Σε πρόσφατη ημερομηνία είχαμε συζητήσει με τον ίδιο συνομιλητή για τα κάλαντα, πρακτική αρχαία και σταθερά συνδεδεμένη με τις γιορτές των Χιστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων. Αν δει κάποιος τα κάλαντα σε γραπτό κείμενο από συλλογές λαογράφων όπως ο Δημ. Καλλιγερόπουλος (1927) θα διαπιστώσει ότι εκτός από τα σύντομα υπάρχουν και εκτενέστερα καλαντικά στιχουργήματα. Δεν ξέρω αν κάποια από αυτά (και πότε) τραγουδήθηκαν ολόκληρα. Μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, πανεπιστημιακό, συγγραφέα και λαογράφο.

Ολόκληρα ή αποσπασματικά;

   Μόνο τα μικρότερα στιχουργήματα καλάντων μπορούν να τραγουδηθούν ολόκληρα. Υπάρχουν κάλαντα που ξεπερνούν τους εξήντα στίχους. Ποια παιδιά θα μπορούσαν να τα τραγουδήσουν σήμερα, όταν μάλιστα πρέπει να επισκεφθούν όχι ένα αλλά πολύ περισσότερα σπίτια; Αλλά και ποιος θα αφιέρωνε τόσην ώρα για να τα ακούσει και όχι από έναν αλλά από πολύ περισσότερους ομίλους παιδιών; Κάποτε, μερικές δεκαετίες πίσω, λεγόταν κάποια περισσότερα λόγια, ευχετήρια ή παινέματα.

‘Όπως;

   Για τα συνηθισμένα κάλαντα των Χριστουγέννων το τραγούδι δεν τελείωνε με τον στίχο «άστρο λαμπρό τους οδηγεί χωρίς να λείψει ώρα». Ακολουθούσαν ευχετήριοι στίχοι για το σπίτι και τον νοικοκύρη:

Εδώ που τραγουδήσαμε πέτρα να μη ραγίσει

Κι ο νοικοκύρης του σπιτιού χρόνια πολλά να ζήσει.

Σε περιπτώσεις δε που διαφαινόταν περίεργη καθυστέρηση ακολουθούσε και το αίτημα αμοιβής:

…Δώστε μας και τον κόπο μας να πάμε σ’ άλλη πόρτα

Άλλα για τον «αφέντη»;

Πολλά ακόμα. Η κοινωνία ήταν τότε ανδροκρατική κι αν ήταν καλά ο νοικοκύρης, ευημερούσε και η υπόλοιπη οικογένεια. Άλλωστε αυτός είχε τη δυνατότητα να δώσει χρήματα, ενώ οι γυναίκες κεράσματα, ξηρούς καρπούς κλπ. σπανιότερα δε μικροποσά. Γι αυτό και ο άνδρας είχε τη «μερίδα του λέοντος» στα παινέματα:

Αφέντη, αφέντη ολάφεντε, πέντε φορές αφέντη

Πέντε φορές αφέντεψες και πάλι αφέντης είσαι.

Δέκα βαστούν τον γρίβα σου (=το άλογο), δέκα το καλιγώνουν

Και δέκα σε παρακαλούν, αφέντη καβαλίκα …

Και για την «κυρά»;

   Δεν μπορούσε να μην έχει κι αυτή τα δικά της παινέματα, που – σύμφωνα με τα κριτήρια της εποχής –  ήταν η ομορφιά της και τα παιδιά της.

Κυρά ψηλή, κυρά λιγνή, κυρά καμαρωμένη,

Κυρά όταν εθέλησες να πας στην εκκλησία.

Η στράτα ρόδα γιόμησε κι η εκκλησιά με μόσκο …

Όσο για τον μητρικό της ρόλο εγκωμιάζεται με στίχους σαν αυτούς:

Κυρά έχεις όμορφο μικρό, στο μόσκο αναθρεμμένο

Το λούζουν, το στολίζουνε, στον δάσκαλο το στέλνεις

Το καρτεράει ο δάσκαλος με τη χρυσή βεργούλα

Το καρτεράει η δασκάλισσα με τα κλωνάρια μόσκο.

Για τους γιους και τις κόρες;

Έχουν κι αυτοί τα δικά τους παινέματα. Το παλικάρι έχει «πλάτες γι’ άρματα κι αρμούς για το λιθάρι», έχει χέρια «γοργογύριστα» για να ρίχνουν τη σαΐτα στα πουλιά – αλλά και στις όμορφες.

Την κόρη τα παινέματα των καλαντιστών την περιγράφουν «όμορφη», «καμαρωμένη», που για γαμπρό

Της τάζουν γιο του βασιλιά, της τάζουν γιο του ρήγα

Μον’ θέλει τα’ αρχοντόπουλο με τις πολλές χιλιάδες.

Άλλα παινέματα;

Υπάρχουν και ειδικότερα παινέματα για τους καπετανέους, για τους προεστούς των χωριών, για τους άρχοντες, για τους παπάδες και άλλα κατά περίπτωση. Υπάρχουν ευχετήρια-παινέματα και για ολόκληρη την οικογένεια:

Να ζήσει χρόνους εκατό και να τους απεράσει,

Να ζήσει με το ταίρι του και να καλοπεράσει.

Να ζήσουν τα παιδάκια του και να νοικοκυρέψει

 Κι αγγόνια και δισέγγονα να πιάσει να χαϊδέψει …

Κι αν δεν έμειναν ικανοποιημένοι;

Αν οι καλαντιστές δεν έμεναν ευχαριστημένοι, αν οι οικοδεσπότες ήταν τσιγγούνηδες και δεν έδιναν αμοιβή, τότε είχαν και ύβρεις γι αυτούς, κάποτε και κατάρες. Μικρό δείγμα:

Εσένα πρέπει αφέντη μου ντορβάς και δεκανίκι

Να σε τραβούνε τα σκυλιά και πέντε δέκα λύκοι.

Κι εσέ κυρά η εμορφιά γρήγορα να σ’ αφήσει

Κι ο άντρας σου να σε ιδεί και να μη σε γνωρίσει.

Άλλο:

Εδώ που καλαντίσαμε κακά μας επλερώσαν

Κακά να πάν’ τα έτη τους και τα υπάρχοντά τους …

Το σκεπτικό τους;

Δεν θα ήθελα να σταθώ σ’ αυτό. Τέτοιες μέρες μόνο ευχές και λόγια αγάπης πρέπει να λέγονται για να  …ξορκίζεται το κακό και η μιζέρια. Γι αυτό σε όλους ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ, ΚΑΛΗ ΧΡΟΝΙΑ.

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here