Γεράσιμος Ρηγάτος: «Προσοχή στον …αυριανό ανασχηματισμό»

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Η άνοιξη μπαίνει τυπικά με την εαρινή ισημερία του Μάρτη. Όμως στην αντίληψη του κόσμου ο Απρίλης είναι ο πρώτος μήνας της άνοιξης. Η ονομασία του μήνα, λατινική στην προέλευση όπως και των άλλων μηνών, προέρχεται από τη λέξη aperire (aperio) που σημαίνει ανοίγω: ανοίγει ο καιρός, ανοίγει η καρδιά μας, τα δέντρα βγάζουν φύλλα, τα λουλούδια ανθίζουν. Ο μήνας ονομαζόταν Aprilis και από τους Ρωμαίους και ήταν αφιερωμένος στη λατρεία της Venus, της θεάς Αφροδίτης. Μερικοί μάλιστα υποστηρίζουν ότι από το όνομα της θεάς του Έρωτα (Αφροδίτης) είναι που πήρε το δικό του ο Απρίλης.

Συζητούμε σχετικά με τον γιατρό και συγγραφέα Γεράσιμο Ρηγάτο.

-Τα λαογραφικά του μήνα;

   Πλουσιότατα, αρχίζοντας από την πρώτη Απριλίου ή Πρωταπριλιά. «Αυτό το πράγμα είναι πρωταπριλιάτικο» ήταν η φράση για όποιο αντικείμενο χάλαγε γρήγορα, δηλαδή ήταν ψεύτικο. Γιατί η Πρωταπριλιά ήταν αλληλένδετη με το ψέμα. Ήταν η μέρα που από το πρωί ο καθένας προσπαθούσε να ξεγελάσει τον άλλο, που όμως ως υποψιασμένος δύσκολα ξεγελιόταν. Έπρεπε το ψέμα να είναι ευφάνταστο, πρωτότυπο και αληθοφανές. Κι έπρεπε να λέγεται με τρόπο φυσικό, ώστε να μη κινεί υποψία. Το πρωταπριλιάτικο ψέμα δεν συνηθιζόταν μόνο ανάμεσα σε παιδιά, στα μέλη μιας οικογένειας ή μεταξύ φίλων. Ήταν σχεδόν θεσμός. Θυμάμαι λ.χ. τον ανταγωνισμό μεταξύ εφημερίδων, το ψέμα καθεμιάς από τις οποίες έπρεπε να γίνει πιστευτό. Με αναφορές σε παραιτήσεις υπουργών, ανασχηματισμό κυβερνήσεων, σε εγκαίνια νέων έργων (κάποτε και με φωτογραφίες) ακόμα και στην πτώση μιας ακόμα κολόνας από τις εναπομείνασες στους στύλους του Ολυμπίου Διός.

-Σήμερα;

Το «έθιμο» δεν έχει εκλείψει. Αλλά τι να το κάνεις, όταν ακούς το ψέμα κάθε μέρα και κάθε ώρα, από τόσα πολλά στόματα, για τόσο διαφορετικά θέματα; Κι όταν μάλιστα δεν πρόκειται για τα αθώα έως αφελή ψέματα που ζητά η παράδοση, αλλά για ψέματα που επηρεάζουν τη ζωή μας και την κοινωνική ευεξία;

-Πώς έχει προκύψει το έθιμο;

Υπάρχουν διάφορες απόψεις. Μερικοί ανάγουν την αρχή στον 16ο αιώνα, με αφετηρία τη Γαλλία, όταν ο Κάρολος ο 9ος μετέφερε την Πρωτοχρονιά από την 1η Απριλίου στην 1η Ιανουαρίου. Όπως ήταν αναμενόμενο ακολούθησε διχασμός στον πληθυσμό. Οι νεωτεριστές έστελναν στους συντηρητικούς, για να τους πειράξουν, ψεύτικα δώρα και ψεύτικες ευχές. Από τον διχασμό απέμεινε, ευτυχώς, μόνο το κατά παράδοση ψέμα. Αλλά και εδώ υπάρχουν και άλλες ερμηνείες. Ο Γ.Α. Μέγας, ο Δημ. Λουκάτος, ο Μ.Γ. Μερακλής – οι μεγάλοι λαογράφοι μας – θεωρούν ότι το ξεγέλασμα των κακοποιών δυνάμεων εμποδίζει τη δύναμή τους να προκαλέσουν κακό. Κανένας τσοπάνης λ.χ. δεν απαντά στο ερώτημα «πόσα πρόβατα έχεις στο κοπάδι». Γιατί το κακό πνεύμα που μπορεί να ελλοχεύει, θα προκαλέσει ζημιά. (Απαντά όμως αν πρόκειται για  …επιδότηση, οπότε μπορεί και να πανωβάλει!)

-Άλλο έθιμο της Πρωταπριλιάς;

Στη Θράκη κυρίως, ίσως και σε άλλα μέρη, θεωρείται πολύ καλή η βροχή της ημέρας. Και όχι μόνο για τη γεωργική παραγωγή. Το βρόχινο νερό της Πρωταπριλιάς το θεωρούσαν υπερφυσικά θεραπευτικό, κυρίως για τον πυρετό ή όπως έλεγαν για τις θέρμες. Θυμίζουμε ότι έτσι έλεγαν την ελονοσία και με τόσα ποτάμια στον τόπο και τόσα κουνούπια η ελονοσία ήταν μάστιγα. Πιστεύοντας λοιπόν στη θεραπευτική δράση του βρόχινου νερού το μάζευαν σε μπουκάλια και το διατηρούσαν για χρήση όλο τον χρόνο.

-Και για την αγροτική παραγωγή;

Η βροχή ήταν το ίδιο πολύτιμη και γι αυτό ευπρόσδεκτη. Το δηλώνει ο λαός με σειρά από παροιμίες: Τον Απρίλη η βροχή, κάθε κόμπος και φλουρί, από την πώληση μιας πλούσιας σοδειάς. Άλλη: Αν κάνει ο Απρίλης δυο νερά κι ο Μάης άλλο ένα, χαράς τονε το γεωργό πού ‘χει πολλά σπαρμένα. Υπάρχουν δε πολλές συναφείς παραλλαγές της κατά τόπους, ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν. Η προσδοκία της καλής σοδειάς δίνει δυνάμεις στον αγρότη που πιστεύει πως Απρίλης, Μάης, κοντά είν΄ ο θέρος που θα ανταμείψει τους κόπους του.

-Άλλες λαογραφικές επισημάνσεις;

Πολλές, για όλο το μήνα, για τις παλαιότερες ονομασίες του, για τις επικρατούσες καιρικές συνθήκες, για τις μεγάλες γιορτές κλπ. Αλλά ίσως γι’ αυτά να χρειαστεί μια άλλη συζήτηση.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here