Γεράσιμος Ρηγάτος: Λαογραφικά  των Χριστουγέννων

 

Καλήν εσπέραν άρχοντες αν είναι ορισμός σας
Χριστού τη Θεία γέννηση να (μ)πω στ’αρχοντικό σας.
Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλη
οι ουρανοί αγάλλονται χαίρε η φύσις όλη.
Εν τω σπηλαίω τίκτεται, εν φάτνη των αλόγων
κι ο Βασιλεύς των ουρανών κι ο Ποιητής των όλων.
Πλήθος αγγέλων ψάλλουσι το «Δόξα εν Υψίστοις»
και τούτο άξιον εστί η των ποιμένων πίστις.

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Ο λαϊκός άνθρωπος εκφράζει κάθε φορά τη φυσική και την κοινωνική πραγματικότητα που βιώνει, μόνο που προσπαθεί να την ερμηνεύσει με τον πιο απλό τρόπο. Συχνά αντί για την ορθολογική ερμηνεία, που μπορεί να του διαφεύγει, χρησιμοποιεί τη μυθοπλασία, τη μεταφυσική, την παρετυμολογία. Ποια είναι αυτή η πραγματικότητα και πώς την επισημαίνει η μελέτη του λαϊκού πολιτισμού, δηλ. η Λαογραφία;

Ρωτάμε τον συγγραφέα και λαογράφο Γεράσιμο Ρηγάτο.

-Η πραγματικότητα του Δεκέμβρη;

Κρύο, που αντιμετωπιζόταν ανεπαρκώς με πρωτόγονα μέσα θέρμανσης. Χιόνι που σκέπαζε τον τόπο. Επισημαίνεται και στην παροιμία: «Η Βαρβάρα βαρβαρώνει, Άη Σάββας σαβανώνει κι Άη Νικόλας παραχώνει» τον τόπο με τα χιόνια του. Η μέρα μικρή, το σκοτάδι αντιμετωπιζόταν με πρωτόγονα μέσα. Έτσι «Του Δεκέμβρη η μέρα/ καλημέρα καλησπέρα», δηλαδή πολύ σύντομα βραδιάζει και πάλι. Ένα άλλο στοιχείο της πραγματικότητας του Δεκέμβρη είναι οι πολλές γιορτές. Όχι τα πανηγύρια του καλοκαιριού στην ύπαιθρο. Οι γιορτές γίνονται στα σπίτια, όπου μαζεύονται οι άνθρωποι στον κλειστό, προστατευμένο χώρο, τρώνε γλυκά και πίνουν ποτά για να ζεσταθούν. Και κορυφαία ανάμεσα στις γιορτές, τα Χριστούγεννα.

-Η μαγεία των Χριστουγέννων;

Οι αγροτικές δουλειές έχουν τελειώσει, άλλωστε ο καιρός δεν θα επέτρεπε να γίνουν στις συνθήκες της εξοχής το καταχείμωνο. Έτσι κι αυτό το γεγονός συμβάλλει στους γιορτασμούς στο σπίτι. Ο κύκλος της χρονιάς φέρνει τις 25 Δεκεμβρίου στη χειμερινή τροπή του Ήλιου, ορισμένοι δε συσχετίζουν την ξεχωριστή αυτή μέρα όχι μόνο με το φυσικό φαινόμενο αλλά και με τη μακρινή ανάμνηση της γέννησης τού Μίθρα, του ηλιακού θεού των Περσών. Συνεχίζεται δηλαδή η παράδοση της «διαμάχης» φωτός και σκοταδιού. Γι αυτό και την περίοδο του Δωδεκαήμερου δραστηριοποιούνται κατά την παράδοση πολλά από τα εχθρικά για τον άνθρωπο πλάσματα της νύχτας, του σκοταδιού, του κάτω κόσμου.

-Δωδεκαήμερο και εχθρικά πλάσματα της νύχτας;

   Δωδεκαήμερο είναι το διάστημα ανάμεσα στα Χριστούγεννα και τα Φώτα. Τα φανταστικά κακοποιά πλάσματα των ημερών είναι οι Καλικάντζαροι. Αλλού τους λένε Λυκοκάντζαρους, Σκαλικαντζέρια, Καρκαντζέλια, Καρκαντζόλους, Κωλοβελόνηδες, Παγανά κι αλλού έχουν και άλλα ονόματα. Ο πιο γνωστός σχετικός μύθος είναι ίσως αυτός από την Κυνουρία. Ολοχρονίς, λέει, βρίσκονται κάτω από τη Γη και πελεκάνε με τα τσεκούρια τους να κόψουν το δέντρο που τη στηρίζει. Κι ενώ κοντεύουν να το καταφέρουν, στη μικρή διακοπή της δουλειάς κατά το Δωδεκαήμερο, το δέντρο θρέφει. Και μετά πάλι από την αρχή …

-Άλλοι μύθοι;

Οι καλικάντζαροι τη μέρα κρύβονται και μπαίνουν στα σπίτια τη νύχτα. Συνήθως μπαίνουν, λέει, από την καμινάδα, γι’ αυτό και τα πόδια τους έχουν στάχτη και κάπου τους λένε σταχτοπόδαρους και σταχτιάδες. Δεν θα μπορούσαν άλλοτε να μπουν από την πόρτα καθώς ο νοικοκύρης έγραφε σ’ αυτήν ένα σταυρό με κάρβουνο. Σε άλλα μέρη άφηναν κοντά στο τζάκι ένα κόσκινο. Ο καλικάντζαρος, με περιέργεια, μετρούσε τις τρύπες του κόσκινου. Η ώρα περνούσε κι ώσπου να τελειώσει το μέτρημα είχε ξημερώσει και με το λάλημα του πετεινού έπρεπε να εξαφανισθεί ως την επόμενη νύχτα. Τους καλικάντζαρους τους φαντάζονταν σε σχήμα ανθρώπου, πολύ ψηλούς ή πολύ κοντούς. Κάποιους φαντάζονταν κουτσούς, τραγοπόδαρους, μονοπόδαρους, με κόκκινα μάτια, στραβούς, στραβομούτσουνους, μαυριδερούς και γενικά τερατόμορφους.

-Και οι ζημιές τους;

Ανάλογης αφέλειας με τους μύθους. «Μαγάριζαν» τη στάχτη, στη στάμνα με το νερό (γι αυτό έπρεπε να το βουλώνουν τη νύχτα), έχυναν το αλεύρι, έτρωγαν ότι είχε μείνει στο τραπέζι. Σε ελάχιστους από τους μύθους αναφέρονται βλάβες στους ανθρώπους και ειδικά στα αβάφτιστα παιδιά. Για προστασία των παιδιών οι γονείς ζωγράφιζαν στο μέτωπό τους ένα σταυρό με μαύρη μπογιά. Με το φως της μέρας και το πρωινό λάλημα του πετεινού εξαφανίζονταν και με τον Αγιασμό των Φώτων έφευγαν για ένα χρόνο.

-Υπάρχουν πολλοί μύθοι για Καλικαντζάρους;

   Πολλοί, από όλη την Ελλάδα και από τις περιοχές του εξωελλαδικού ελληνισμού. Για την ακρίβεια ακόμα και οι καλικάντζαροι υπήρχαν, μόνο όταν οι άνθρωποι πίστευαν σ’ αυτούς. Σήμερα αυτοί που στενοχωρούν και βλάπτουν τους ανθρώπους – και μάλιστα πολύ σοβαρότερα – δεν είναι αυτά τα σχεδόν αστεία πλάσματα της νύχτας και της φαντασίας, αλλά οι σύγχρονοι καλικάντζαροι, Βρυξελών και εσωτερικού …

-Άλλες παραδόσεις εκτός των καλικαντζάρων;

   Επίσης πολλές. Αναφέρουμε κάποιες σχετιζόμενες με τη λαϊκή θεραπευτική. Πρώτα, τα εορταστικά κόλλυβα (ή σπερνά ή βαρβάρες) της Αγίας Βαρβάρας (4 Δεκεμβρίου) για προστασία από τα σημάδια της ευλογιάς. Θυμίζουμε και το Νοσοκομείο Λοιμωδών που είχε χτιστεί στην περιοχή Αγία Βαρβάρα. Μετά, τη λαϊκή πίστη για την παρέμβαση της Αγίας Άννας (9 Δεκεμβρίου) υπέρ γυναικών με προβλήματα γονιμότητας, επειδή και εκείνη αν και παρήλικη μπόρεσε να γεννήσει τη Θεοτόκο. Ακόμα τη λατρευτική παράδοση ότι ο Άγιος Σπυρίδωνας (12 Δεκεμβρίου) θεραπεύει τα σπυριά, ότι ο Άγιος Ελευθέριος (15 Δεκεμβρίου) «λευτερώνει» τις έγκυες και πολλά ακόμα. Όλα αρμοδιότητες που τους αποδόθηκαν από παρετυμολογία των ονομάτων τους.

-Τα Χριστούγεννα των καιρών μας;

   Με εθιμικές πρακτικές που σε μικρό βαθμό σχετίζονται με τον παραδοσιακό βίο. Πρακτικές παγκοσμιοποιημένες, για όσους η οικονομική τους κατάσταση το επιτρέπει και μίζεροι αυτοσχεδιασμοί για πολλούς χωρίς δουλειά, χωρίς χρήματα και – προσεχώς – χωρίς σπίτι. ΚΑΛΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here