Γεράσιμος Ρηγάτος: Λαογραφικά Σεπτεμβρίου

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

 Στις παραδοσιακές κοινωνίες όπου η ζωή περιστρεφόταν γύρω από τις αγροτικές εργασίες ο Σεπτέμβρης λεγόταν και Τρυγητής. Γιατί αυτό τον μήνα τρυγούσαν τα σταφύλια για να φτιάξουν το κρασί. Σε κάποια μέρη τον έλεγαν και Πετμεζά, επειδή έφτιαχναν το πετιμέζι (συμπύκνωμα του μούστου). Τον έλεγαν και Σταυριάτη, από την κύρια γιορτή του μήνα, της Ύψωσης του Σταυρού. Το τέλος του μήνα σηματοδοτούσε και τις προετοιμασίες της σποράς. «Ο Σταυρός ήρθε και σπέρνει» έλεγαν στη Λέσβο και σε πολλά άλλα μέρη.

Μιλάμε για τα λαογραφικά του μήνα με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, επίκουρο καθηγητή Ιατρικής, συγγραφέα και λαογράφο.

Και η αρχή της Ινδίκτου;

Είναι σταθερή καταγραφή των ημερολογίων, μαζί με τους Αγίους της ημέρας. Πρόκειται για λατινική λέξη (indictio) που επεξηγείται ως επιβολή φόρου και ως φόρος. Σ’ ένα κράτος όπως το Ρωμαϊκό στηριζόμενο στον στρατό, εξαπλωμένο σε όλο τον κόσμο, το κυριότερο από τα κρατικά έξοδα ήταν οι στρατιωτικές δαπάνες. Το ύψος τους καθοριζόταν αυτή την ημέρα και ανάλογα γινόταν και ο επιμερισμός στους πολίτες.

Και μέθοδος χρονολόγησης;

Πάλι με βάση τη στρατιωτική διάρθρωση η ίνδικτος σηματοδοτούσε περίοδο 15 ετών. Γιατί 15ετής ήταν και η θητεία στον Ρωμαϊκό στρατό. Τα έτη της ινδίκτου λειτουργούσαν όπως τα έτη της Ολυμπιάδας, λ.χ. έλεγαν το δεύτερο έτος της 60ης ινδικτίωνος κλπ. για να χρονολογήσουν ένα γεγονός.

 

Και στην εκκλησιαστική τάξη;

Το σύστημα των ινδικτιώνων καθιέρωσε ο Μέγας Κωνσταντίνος (312 μ.Χ.) ενώ από τον 4ο αιώνα έγινε αποδεκτό από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Έτσι η πρώτη Σεπτεμβρίου θεωρείται και η αρχή του εκκλησιαστικού έτους. Την ημέρα αυτή τελείται στις εκκλησίες (κατ’ εξοχήν στο Πατριαρχείο) η «Ακολουθία της Ινδίκτου» για την ευλογία του νέου εκκλησιαστικού έτους. Μάλιστα μετά το τέλος της οι παρευρισκόμενοι Αρχιερείς και ο Πατριάρχης υπογράφουν ειδικό πρωτόκολλο.

Και εξωεκκλησιαστικά;

Η πρώτη Σεπτεμβρίου αποτελεί επίσης αφετηριακό σημείο για διάφορες πτυχές της ανθρώπινης καθημερινότητας. Αρχίζει το σχολικό έτος, αρχίζει η νέα δικαστική χρονιά, αρχίζει η λειτουργία της νέας ολομέλειας της Βουλής (αν και δεν ξέρω πόσο αυτό είναι προς όφελός μας). Κι ακόμα αυτή την περίοδο γίνονται οι αλλαγές σπιτιών, οι νέες ενοικιάσεις, οι μετακομίσεις, η πρώτη εγκατάσταση φοιτητών στις πόλεις που θα σπουδάσουν.

Κάτι που να αφορά τους χειρώνακτες;

Τις προηγούμενες δεκαετίες, Σεπτέμβρη γινόταν οι αγροτικές συμβάσεις: η πρόσληψη εργατών γης για ετήσια περίοδο, οι συμφωνίες με «σέμπρους» (για προσωρινή, ετήσια συνεκμετάλλευση), η μίσθωση ναυτικών για αλιεία ή άλλες απασχολήσεις κλπ. Μάλιστα αυτές δεν ξεκινούσαν την 1η Σεπτεμβρίου, αλλά τις 14 – ημέρα της γιορτής του Σταυρού, ώστε να «ευλογούνται» οι συμφωνίες.

Ο υπόλοιπος μήνας;

   Έχουμε διάφορες γιορτές, όπως η αγροτική του Αγίου Μάμαντος (2 Σεπτεμβρίου). Τις 8 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται το Γενέσιον της Θεοτόκου από την υπερήλικη Άννα με θαυματουργικό τρόπο, που επικαλούνται οι γυναίκες με προβλήματα γονιμότητας. Τις 14 («Του Σταυρού») είναι η μεγαλύτερη γιορτή του μήνα με πλήθος λατρευτικά δρώμενα. Το γνωστότερο είναι το μοίρασμα βασιλικού στους εκκλησιαζόμενους. Το αρωματικό φυτό συνδέεται με παραδόσεις σχετικές με την ανεύρεση του Σταυρού, αλλά είναι και άφθονος την περίοδο αυτή. Με βασιλικό τον οποίο «εμβαπτίζει» ο ιερέας μαζί με τον Σταυρό σε νερό, γίνεται ραντισμός των πιστών με ευχές διατήρησης της υγείας και αποτροπής των νοσημάτων. Κομμάτια «αγιασμένου» με αυτό τον τρόπο βασιλικού έβαζαν παλαιότερα σε φυλακτά (τα περίαπτα της αρχαιότητας). Επίσης στις επίτοκες τοποθετούσαν κλώνους τέτοιου βασιλικού για διευκόλυνση του τοκετού. Και τέλος «αμίλητο» νερό μέσα στο οποίο έβαζαν αγιασμένο βασιλικό χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες για να φτιάξουν το πρώτο προζύμι.

Κάτι ακόμα;

Και μια ευχή: Καλό μήνα σε όλους.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here