Γεράσιμος Ρηγάτος: «Από την Αποκριά στη Σαρακοστή»

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ  

Στις λέξεις αυτών των ημερών εκτός από την οικονομική κρίση, τους δανειστές, το μνημόνιο, τους πρόσφυγες και τους οικονομικούς μετανάστες  που μας πληγώνουν βαθιά, ακούγονται – ευτυχώς – και κάποιες άλλες που, έστω προσωρινά, μας ανοίγουν την καρδιά. Είναι οι λέξεις τριώδιο, αποκριά, καρναβάλι, σαρακοστή και άλλες σχετικές με αυτές. Τι δηλώνουν ή τι μας θυμίζουν σε συλλογικό – κοινωνικό επίπεδο;

Μιλάμε με τον Γεράσιμο Ρηγάτο, επίκουρο καθηγητή Ιατρικής, συγγραφέα και λαογράφο.

Τι εννοούμε λέγοντας τριώδιο;

Είναι η χρονική περίοδος από την Κυριακή του «Τελώνου και Φαρισαίου» μέχρι το Μεγάλο Σάββατο. Η ονομασία της περιόδου (και του αντίστοιχου Λειτουργικού βιβλίου) προέρχεται από τις «Τρεις Ωδές»: Οι υμνογραφικοί κανόνες που περιλαμβάνονται στην περίοδο του Τριωδίου, αντί για εννέα ωδές – που ήταν το συνηθισμένο – έχουν τρεις ωδές. Οι τρεις πρώτες Κυριακές έχουν σύμφωνα με τις εκκλησιαστικές αντιλήψεις τον δικό τους ρόλο στην προετοιμασία της Σαρακοστής – στους πνευματικούς και σωματικούς αγώνες που απαιτεί από τους πιστούς. Η πρώτη, «Τελώνου και Φαρισαίου», επιδιώκει να εμπνεύσει την ταπείνωση. Η δεύτερη, του «Ασώτου», την μετάνοια και τη συγχώρεση όταν η μετάνοια είναι ειλικρινής. Η τρίτη Κυριακή της «Δευτέρας Παρουσίας» αναφέρεται στη μέλλουσα κρίση, κατά τα έργα καθενός. Αυτά από εκκλησιαστική άποψη.

Από λαογραφική άποψη;

Οι τρεις Κυριακές είχαν τα δικά τους ονόματα στον λαό. Η πρώτη λεγόταν Προφωνή ή Προφωνέσιμη, επειδή οι τελάληδες εκφωνούσαν δημόσια την αρχή της περιόδου ώστε να γνωρίζουν όλοι τα σχετικά με την ελεύθερη κρεοφαγία, τη χαλαρή διαβίωση των ημερών, την ελευθερία μεταμφίεσης κλπ. Έχει διασωθεί η προφωνή των Κυθήρων: «Προφωνούμαι σου φτωχέ/ κι αν έχεις άμε βρε / ή αρνάκι ή ριφάκι/ ή κανένα γουρουνάκι». Η επόμενη εβδομάδα ήταν η Κρεατινή, με ελεύθερη κατανάλωση κάθε είδους κρέατος. Σε ορισμένα μέρη τη μέρα τη λένε Μεγάλες Αποκριές. Στην Κρήτη υπάρχει και σχετικό δίστιχο, που δείχνει την ένταση του κεφιού και της ελευθερίας: Τις μεγάλες Αποκριές/ κουζουλαίνονται κι οι γριές. Σε διάφορες περιοχές της Κύπρου τη λένε Μεγάλες Σήκωσες, επειδή σηκώνονται από τα τραπέζια τα κρεατικά. Η (ημέρα) Πέμπτη της Κρεατινής είναι η Τσικνοπέμπτη, που γεμίζει καπνούς και τσίκνα όλο τον τόπο. Η επόμενη Κυριακή λέγεται Τυρινή ή της Τυροφάγου και συνηθίζεται η κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων και ζυμαρικών. Παλαιότερα, βεβαίως, περισσότερο.

Και το καρναβάλι;

Είναι ακριβώς η λατινική ονομασία της Απόκρεω ή Αποκριάς. Οι λέξεις «carne levare» σημαίνουν «εξαφάνιση του κρέατος». Ως καρναβάλι έχει ενσωματωθεί στην ελληνική γλώσσα, τροποποιώντας ελαφρά στον κοινό λόγο το νόημά της. Έτσι λέγοντας καρναβάλι-καρναβάλια εννοούμε τις διάφορες εθιμικές-ψυχαγωγικές εκδηλώσεις που, σε μεγάλη ποικιλία, τελούνται σε διάφορα μέρη στην Ελλάδα. Μεταμφιέσεις, παρελάσεις αρμάτων, δρώμενα («γαϊτανάκι» «Καμήλα», κουδουνάτοι ντυμένοι με προβιές), μακρινές αναμνήσεις διονυσιακών τελετών με φαλλικά σύμβολα και τραγούδια. Κι ακόμα κατάλοιπα πυρολατρικών εθίμων εξακολουθούν να τελούνται (ή το λογικότερο, να αναβιώνουν) στο σύνολο σχεδόν των ελληνικών πόλεων και κωμοπόλεων.

Και ο Καρνάβαλος;

Η λέξη έχει διάφορες σημασίες. Μπορεί να είναι το σύνολο των καρναβαλικών εκδηλώσεων, ο επικεφαλής ενός ομίλου μεταμφιεσμένων (στη …νεοελληνική γκρουπ ή γκρουπάκι), αλλά και ο αστείος ή κάποιος με αλλοπρόσαλλο ντύσιμο εκτός καρναβαλιού. Κυρίως όμως λέμε Καρνάβαλο (ορισμένοι και «Βασιλιά Καρνάβαλο») το άρμα με κάποια αστεία κατασκευή που είναι τοποθετημένη επικεφαλής μιας καρναβαλικής πομπής. Συχνά το τέλος της περιόδου σηματοδοτείται με την κηδεία του Καρνάβαλου ή –στην Πάτρα- με το κάψιμό του. Παλαιότερα με την κηδεία του Καρνάβαλου έλεγαν:

Ο Καρνάβαλος πεθαίνει/ κι η Σαρακοστή μάς μπαίνει.

Μόνο χαρές και γλέντια λοιπόν;

Όχι μόνο. Δεν υπάρχει ούτε στη ζωή ούτε στη φύση κατάσταση μονοσήμαντα θετική. Το θετικό συναντιέται με το αρνητικό και το ευχάριστο με το δυσάρεστο. Στην ευφορία των ημερών μεσολαβεί το πένθος, η ανάμνηση των νεκρών, τα Σάββατα της ανάμνησής τους που τα λέμε Ψυχοσάββατα. Εκτός από τα κόλλυβα (βρασμένο στάρι με ρόδι, σταφίδα, άλλους καρπούς) που προσφέρονται, γίνονται ακόμα ειδικές εκκλησιαστικές τελετές. Παλαιότερα οι μέρες αυτές συνδυάζονταν και με αποχή από την εργασία:

Ανάθεμα που δούλεψε τα τρία τα Σαββάτα

Κρεατινή και Τυρινή και των Αγιών Θοδώρων.

Πως καθορίζονται χρονικά;

Είναι κινητή γιορτή, που καθορίζεται με βάση τον εορτασμό του Πάσχα, που με τη σειρά του σχετίζεται με την πανσέληνο της εαρινής ισημερίας κλπ. Ένα είναι βέβαιο: Αυτό που ρωτά η παροιμία «Λείπει ο Μάρτης απ’ τη Σαρακοστή;» Δεν λείπει. Έχουμε τουλάχιστον αυτή τη βεβαιότητα.

Και μετά την Αποκριά;

Αρχίζει η Σαρακοστή με πρώτη εβδομάδα τη λεγόμενη «Καθαρή Βδομάδα», που αρχίζει με την Καθαρή Δευτέρα. Υποστηρίζεται ότι η μέρα ονομάστηκε έτσι γιατί οι νοικοκυρές τέτοια μέρα έπλεναν όλα τα μαγειρικά τους σκεύη με στάχτη και ζεστό νερό, για να φύγει κάθε ίχνος λίπους και αρτύσιμης τροφής. Αν και κατά τόπους διάφορα έθιμα δίνουν ακόμα μια μέρα – αυτή τη μέρα – στη διασκέδαση, γενικά «τελειώνουν τα ψέματα». Νηστίσιμες τροφές σε μεγάλη ποικιλία, οικογενειακά γεύματα στο σπίτι ή στην εξοχή ευφραίνουν τους ανθρώπους. Και οι χαρταετοί ανεβαίνοντας στον ουρανό, ανεβάζουν τη διάθεση και το κουράγιο μας.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here