Βραζιλία: Πόση βία χωράει σε μια σημαία;

Λιγότερο από μια εβδομάδα απομένει για την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων του Ρίο και διάφορες διεθνείς ΜΚΟ έχουν εκφράσει την ανησυχία τους για τις συχνές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα, με καθημερινούς θανάτους από πυροβολισμούς της αστυνομίας, αλλά και για τις επιπτώσεις του υψηλού κόστους των Αγώνων για τα ευάλωτα κοινωνικά στρώματα της χώρας.

Η Ρενάτα Νέντερ, σύμβουλος ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τη Διεθνή Αμνηστία στο Ρίο ντε Τζανέιρο, μιλάει στο Press Publica για την ανθρωπιστική κατάσταση στη χώρα που θα φιλοξενήσει την επόμενη Ολυμπιάδα.

Η φετινή θα είναι η Ολυμπιάδα των ρεκόρ. Ρεκόρ που όμως δεν αφορούν τόσο τον αθλητισμό, όσο την βίαιη καταπάτηση όποιου εμποδίου βρίσκεται ανάμεσα στους διοργανωτές και την ‘ομαλή’ διεξαγωγή των αγώνων.

Πλήθος προβληματισμών έχουν προκύψει τους τελευταίους μήνες στη χώρα, τόσο από οικονομική όσο και από κοινωνική άποψη. Αν και ο ιός Ζίκα έχει επικρατήσει στον διεθνή τύπο, η τάση επικράτησης βίαιων συμπεριφορών στις τάξεις της αστυνομίας, αλλά και η κατάσταση που βιώνουν χιλιάδες άνθρωποι από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, όπως φυλακισμένοι και άπορες οικογένειες, προκαλεί έντονους προβληματισμούς στις εγχώριες και διεθνείς ανθρωπιστικές οργανώσεις.

Με το δάχτυλο στη σκανδάλη

Στην Βραζιλία σημειώνεται ο υψηλότερος αριθμός ανθρωποκτονιών στον κόσμο, με 60.000 δολοφονίες το 2014, την χρονιά που φιλοξενήθηκε το παγκόσμιο κύπελλο ποδοσφαίρου. Η φετινή διοργάνωση είναι το τρίτο διεθνές αθλητικό γεγονός που φιλοξενείται στο Ρίο ντε Τζανέιρο σε λιγότερο από 10 χρόνια, μετά από τους Παναμερικανικούς Αγώνες του 2007 και το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου το 2014.

Η Ρενάτα Νέντερ, σύμβουλος ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τη Διεθνή Αμνηστία σρο Ρίο ντε Τζανέιρο
Η Ρενάτα Νέντερ, σύμβουλος ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τη Διεθνή Αμνηστία σρο Ρίο ντε Τζανέιρο

«Είναι δυνατόν να εντοπιστεί ένα μοτίβο καταχρήσεων, κυρίως σε σχέση με επιχειρήσεις δημόσιας ασφάλειας», δηλώνει στο Press Publica η Ρενάτα Νέντερ, σύμβουλος ανθρωπίνων δικαιωμάτων για την Διεθνή Αμνηστία στο Ρίο. «Καταρχάς ο αριθμός ανθρώπων που σκοτώθηκαν από τις αστυνομικές αρχές. Το 2007, χρονιά των Παναμερικανικών Αγώνων, 1.300 άτομα περίπου έχασαν τη ζωή τους από το χέρι της αστυνομίας στην πολιτεία του Ρίο και ο αριθμός αυτός ήταν σημαντικά ψηλότερος σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Το 2014, χρονιά του Παγκοσμίου Κυπέλλου ποδοσφαίρου, παρατηρήσαμε μια αύξηση της τάξης του 40% σε θανάτους από αστυνομικές επιχειρήσεις σε σχέση με το 2013. Φέτος, χρονιά των Ολυμπιακών Αγώνων, παρατηρούμε μια τεράστια αύξηση του αριθμού δολοφονούντων από της αστυνομικές αρχές. Τον Μάιο, για παράδειγμα, 40 άτομα σκοτώθηκαν από την αστυνομία μόνο στην πόλη του Ρίο». Η αστυνομία στην Βραζιλία ήδη κατείχε ένα αρνητικό ιστορικό όσον αφορά τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά φαίνεται πως η διοργάνωση διεθνών αθλητικών γεγονότων συνεπάγεται την επιδείνωση μιας ήδη κακής συμπεριφοράς εκ μέρους των αρχών.

Μετά τους Παναμερικανικούς Αγώνες, η Διεθνή Αμνηστία στη Βραζιλία ζήτησε από τις αρχές της χώρας, αλλά και από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή, να παρουσιάσει μια εκτίμηση του αντίκτυπου που οι αθλητική διοργάνωση είχε στην πόλη του Ρίο, καθώς και ένα πλάνο πιθανών ενεργειών για τον περιορισμό των φαινομένων βίας και καταχρήσεων από τις κατασταλτικές αρχές. Αντί αυτού, οι κρατικοί και Ολυμπιακοί θεσμοί, αρκέστηκαν στο να μην αναγνωρίσουν καμία από τις παραβιάσεις που σημειώθηκαν και να δηλώσουν πως η ίδια στρατηγική δημοσίας τάξης θα εφαρμοζόταν και για το Παγκόσμιο Κύπελλο.

Το Complexo Alemão, μια από τις μεγαλύτερες φεβέλες του Ρίο - Tomaz Silva/ABr

Ένα επιπλέον πεδίο ανησυχίας για τη Διεθνή Αμνηστία είναι η χρήση του στρατού και της ομοσπονδιακής αστυνομίας σε καθήκοντα διασφάλισης δημοσίας τάξης. «Ένα σημαντικό ποσοστό από τις καταχρηστικές συμπεριφορές του στρατού αφορά αυθαίρετες εκτελέσεις πολιτών. Το 2007 οι ομοσπονδιακές στρατιωτικές δυνάμεις χρησιμοποιήθηκαν για μια επιχείρηση στην φαβέλα ‘Κομπλέξο ντο Αλεμάο’, που ολοκληρώθηκε με 19 νεκρούς από χέρι των δυνάμεων καταστολής σε μια μέρα. Ανεξάρτητες ιατροδικαστικές έρευνες απέδειξαν πως η πλειοψηφία των θανάτων ήταν αποτέλεσμα σύντομων εκτελέσεων». Στην ίδια επιχείρηση τραυματίστηκαν τέσσερεις ανήλικοι.

«Οι μονάδες του στρατού και της στρατιωτικής αστυνομίας δεν είναι εκπαιδευμένοι για καθήκοντα αστυνόμευσης, είναι εκπαιδευμένοι για πόλεμο, με διαφορετικούς κανόνες εμπλοκής, και η χρήση τους στις φαβέλες καθιστά τεράστιο πρόβλημα». Το 2014 στρατιωτικές μονάδες παρατάχθηκαν σε μια από τις μεγαλύτερες γειτονιές-καταυλισμοί του Ρίο, την φαβέλα Maré, κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο, για την ενίσχυση της αστυνόμευσης για την περίοδο του Παγκοσμίου Κυπέλλου. Οι μονάδες αυτέ παρέμειναν στη γειτονιά για πάνω από ένα χρόνο και εμπλάκηκαν σε διάφορα περιστατικά βίας κατά των κατοίκων. «Παραδειγματική περίπτωση είναι αυτή ενός 29χρονου που δέχθηκε δύο πυροβολισμούς την ώρα που επέστρεφε σπίτι από νυχτερινή έξοδο με φίλους του. Ο νεαρός έχασε το αριστερό του πόδι και τώρα βρίσκεται σε αναπηρικό καροτσάκι, παράλυτος εφ’όρου ζωής. Η περίπτωση αυτή δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ από την Βραζιλιάνικη δικαιοσύνη»

Λίγες μέρες πριν την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων, στο Ρίο παρατηρούνται ήδη στρατιωτικές δυνάμεις στους δρόμους της πόλης και, σύμφωνα με την Ρενάτα Νέντερ, δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός απόδοσης ευθυνών και καταγγελίας των στρατιωτικών, καθώς δεν είναι σαφές για πόσον καιρό θα εκτελούν καθήκοντα αστυνόμευσης. «Είναι πολύ δύσκολο να επιρρίπτεις ευθύνες στην αστυνομία σε αυτή την χώρα, αλλά είναι κυριολεκτικά αδύνατο να γίνει αυτό για το στρατό».

«Πριν λίγες μέρες τοποθετήσαμε απέναντι από την έδρα της Ολυμπιακής Επιτροπής στο Ρίο 40 σάκους νεκρών, για την μεταφορά πτωμάτων, σε μια παράσταση διαμαρτυρίας για τους ισάριθμους θανάτους από χέρι αστυνομίας τον Μάιο του 2016. Δεν δεχθήκαμε πρόσκληση από τις κρατικές αρχές ή από την Ολυμπιακή Επιτροπή, οι οποίοι δεν σχολίασαν με κανέναν τρόπο την διαμαρτυρία».

Στις αρχές Ιουλίου η Διεθνή Αμνηστία δημοσίευση μια εφαρμογή για κινητά, για να αναφερθούν επεισόδια πυροβολισμών στο Ρίο. Η εφαρμογή, που ονομάστηκε Fogo Cruzado (διασταυρωμένα πυρά) σκοπεύει να τεκμηριώνει την κατάσταση αγωνίας που χιλιάδες κάτοικοι του Ρίο βιώνουν καθημερινά, λόγω της βίας των συμμοριών και της αστυνομίας.

Κατάσταση διαρκής έκτακτης ανάγκης

Αστυνομία στο Νιτερόι, κοντά στο Ρίο ντε Τζανέιρο - Fernando Frazão/ABr
Αστυνομία στο Νιτερόι, κοντά στο Ρίο ντε Τζανέιρο – Fernando Frazão/ABr

Ένα ακόμη πεδίο για το οποίο η εκπρόσωπος της Διεθνής Αμνηστίας εξέφρασε έντονη ανησυχία ήταν ο περιορισμός της ελευθερίας έκφρασης και η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων και των εκδηλώσεων διαμαρτυρίας. Συμπεριφορές τέτοιου είδους άρχισαν να εκδηλώνονται έντονα από την διοργάνωση του Κυπέλλου Συνομοσπονδιών της ΦΙΦΑ, το 2013, όχι μόνο στο Ρίο, αλλά και σε αρκετές άλλες πόλεις της Βραζιλίας.

Ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων θεσμοθετήθηκε μια νομοθεσία που απαγορεύει, σε συγκεκριμένες περιοχές της πόλης, οποιοδήποτε είδος διαμαρτυρίας. «Θα έλεγε κανείς πως ο πιο ειρηνικός τρόπος να διαμαρτύρεσαι είναι να βρίσκεσαι κάπου, με μια ταμπέλα στα χέρια που να εκφράζει την δυσαρέσκεια σου, χωρίς να ενοχλείς κανέναν ή να ακούγεσαι καν. Αυτή την στιγμή, μια τέτοια διαμαρτυρία απαγορεύεται στα κύρια σημεία της πόλης».

Στην περίπτωση μεγάλων διαδηλώσεων, όπως αυτές που έλαβαν μέρος το 2013 και 2014, η αστυνομία έκανε χρήση υπερβολικής ισχύς για να καταστείλει το πλήθος, χωρίς να υπάρχει ανάγκη για κάτι τέτοιο από τη στιγμή που συχνά δεν είχε προηγηθεί καθόλου ένταση. «Η αστυνομία απλά αποφάσισε να τερματίσει τη διαδήλωση, ρίχνοντας δακρυγόνα, βόμβες κρότου και σφαίρες από καουτσούκ, τα λεγόμενα ‘λιγότερο θανατηφόρα όπλα’». Εκατοντάδες άνθρωποι επίσης ήρθαν αντιμέτωποι με αυθαίρετες προληπτικές συλλήψεις και πολλοί προφυλακίστηκαν χωρίς συγκεκριμένο λόγο.

ΦΩΤΟ - Ninja Midia - Flickr
Διαδήλωση στο Ρίο, 20/06/2013 – Ninja Midia – Flickr

Σε όλη τη χώρα, οι διαδηλώσεις περιορίστηκαν σταδιακά με την εισαγωγή ειδικών νομοθεσιών, όπως στο Σάο Πάολο, όπου εφαρμόστηκε ο ‘νόμος εθνικής ασφάλειας’, ένας νόμος που παρέμεινε από την εποχή της δικτατορίας. Στο Ρίο οι διαδηλώσεις περιορίστηκαν στο παρελθόν με τη χρήση του νόμου περί εγκληματικών οργανώσεων, μια νομοθεσία που σκοπό έχει την καταπολέμηση της διεθνής εγκληματικότητας. «Για τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ψηφίστηκε πρόσφατα από τη συνομοσπονδιακή κυβέρνηση η ‘νομοθεσία κατά της τρομοκρατίας’, η οποία μπορεί εύκολα να χρησιμοποιηθεί για την απαγόρευση και την καταστολή των διαδηλώσεων».

 

 

 

Η πολιτεία του Ρίο βρίσκεται αυτό τον καιρό αντιμέτωπη με μια σοβαρότατη οικονομική κρίση που βρίσκει τις ρίζες της στις αθλητικές διοργανώσεις της τελευταίας δεκαετίας, οι οποίες άφησαν τρύπες εκατομμυρίων δολαρίων στα ταμεία της δημόσιας διοίκησης.

Μια από τις συνέπειες ήταν η αδυναμία να αντιμετωπιστούν οι δημόσιες δαπάνες, μεταξύ των οποίων είναι και οι μισθοί των αστυνομικών του Ρίο, τα κοινωνικά επιδόματα και τα βασικά έξοδα του δημοσίου. Αυτή η κατάσταση δυσχεραίνει επιπλέον την ήδη κρίσιμη κατάσταση τον χαμηλότερων στρωμάτων του πληθυσμού. Για την προετοιμασία του Παγκοσμίου Κυπέλλου και της Ολυμπιάδας, χιλιάδες οικογένειες βρέθηκε στο δρόμο μετά από κατασχέσεις και κατεδαφίσεις ολόκληρων κατοικημένων συνοικιών για να κτιστούν αθλητικές εγκαταστάσεις. Σε πολλές περιπτώσεις οι εξώσεις αυτές έγιναν με μια ή δύο μέρες προειδοποίησης και συχνά το κράτος δεν πρόσφερε κατάλληλη αποζημίωση ή εναλλακτική διαμονή σε όσους έχασαν το σπίτι τους.

Η κατάσταση στις φυλακές

«Η κατάσταση στις φυλακές της Βραζιλίας είναι απολύτως χαοτική. Η Βραζιλία έχει τον 4ο κατά κεφαλήν μεγαλύτερο πληθυσμό φυλακισμένων, μετά τις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Ρωσία, αλλά, συμφωνά με εκτιμήσεις, ενδέχεται να περάσει σύντομα στην τρίτη θέση, υπάρχουν σοβαρά προβλήματα χωρητικότητας στις φυλακές, με αποτέλεσμα οι κρατούμενοι να είναι στοιβαγμένοι σε κελιά, όπου δεν υπάρχει πρακτικά ο κατάλληλος χώρος», σχολιάζει η κα. Νέντερ.

ΦΩΤΟ: Amnesty International
ΦΩΤΟ: Amnesty International

Ο υπερπληθυσμός στις φυλακές συνεπάγεται κακές υγειονομικές συνθήκες, ανεπαρκείς υπηρεσίες για τους κρατούμενους, ενώ υπάρχουν πολλές αναφορές βασανισμών κρατουμένων από τους δεσμοφύλακες. Έχει παρατηρηθεί επίσης μια ισχυρή απώλεια ασφαλείας σε ορισμένες φυλακές, οι οποίες ουσιαστικά ελέγχονται από συμμορίες κρατούμενων και όπου σημειώνονται επεισόδια ακραίας βίας. «Στις φυλακές Πεντρίνας, στην πολιτεία Μαρανιάο, κάποιοι κρατούμενοι αποκεφαλίστηκαν, στις αρχές του 2015, από άλλους κρατούμενους».

«Ανησυχητικό είναι επίσης ότι περίπου 40% των κρατούμενων στη χώρα αναμένουν τη δίκη του, μια κατάσταση που έρχεται σε σύγκρουση με τις περισσότερες εθνικές και διεθνείς νομοθεσίες, οι οποίες απαγορεύουν την εκτεταμένη προφυλάκιση κατηγορούμενων πριν τη δίκη τους».

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here