Παναγιώτης Δρεπανιώτης: Τα νετρίνα…. και το κυνήγι τους από επιδέξιους διαχειριστές της αβεβαιότητας

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

 

Κάθε δευτερόλεπτο διαπερνούν το σώμα μας τρισεκατομμύρια τεμαχίδια ύλης που λέγονται νετρίνα. Τα νετρίνα έχουν εξαιρετικά μικρό μέγεθος και είναι απίστευτα ντροπαλά, γι’ αυτό δυσκολευόμαστε πολύ να τα ανιχνεύουμε – κι αυτό, με τη βοήθεια πανάκριβων υπόγειων ή υποθαλάσσιων ερευνητικών διατάξεων. Όμως τα σωματίδια αυτά μπορεί να κρύβουν τις απαντήσεις σε ερωτήματα που ταλανίζουν τους επιστήμονες εδώ και δεκαετίες: Γιατί στον κόσμο μας κυριαρχεί η ύλη, ενώ η αντιύλη είναι τόσο σπάνια; Από τι αποτελείται η περίφημη σκοτεινή ύλη του σύμπαντος; Πώς δημιουργούνται οι αστέρες σουπερνόβα; Πώς ήταν το σύμπαν ελάχιστα δευτερόλεπτα μετά τη Μεγάλη Έκρηξη; Πώς είναι ακριβώς και πώς λειτουργεί το εσωτερικό της Γης; Ο Ρέυ Τζαγιαουόρντανα, βραβευμένος αστροφυσικός και δραστήριος εκλαϊκευτής της επιστήμης, περιγράφει στο βιβλίο «Κυνηγοί νετρίνων», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, το μεγάλο κυνήγι του σωματιδίου-φάντασμα από μια ολόκληρη κοινότητα αποφασισμένων επιστημόνων και μας εξηγεί γιατί τα επιτεύγματά τους θα θέσουν σε νέες βάσεις τη φυσική επιστήμη, την κοσμολογία, αλλά και τις ίδιες τις αντιλήψεις για τη ζωή στον πλανήτη μας.Το βιβλίο συνοδεύεται από εκτενές επίμετρο του Σταύρου Κατσανέβα, διευθυντή του Εργαστηρίου Αστροσωματιδιακής Φυσικής και Κοσμολογίας (APC) του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας (CNRS) της Γαλλίας. Για τη συναρπαστική αναζήτηση ενός φευγαλέου σωματιδίου που ξεκλειδώνει τα μυστικά του σύμπαντος μιλάμε με τον μεταφραστή του βιβλίου Παναγιώτη Δρεπανιώτη.

Ο Παναγιώτης Δρεπανιώτης γεννήθηκε το 1956.  Σπούδασε στη Σχολή Ηλεκτρολόγων-Μηχανολόγων Μηχανικών του ΕΜΠ, αλλά τον κέρδισε το χόμπι του, το σκάκι. Στα φοιτητικά του χρόνια εξέδωσε το σκακιστικό περιοδικό «Ο Πύργος». Αγωνίστηκε για λογαριασμό του Σκακιστικού Ομίλου Καλλιθέας, όταν ο σύλλογος κυριαρχούσε στο ελληνικό σκάκι. Στη συνέχεια έγινε διεθνής διαιτητής και ακολούθως ασχολήθηκε με τα διοικητικά από διάφορες θέσεις έως Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας (2001-2004).
Έκανε σκακιστικό ρεπορτάζ για την Ελευθεροτυπία και το 1991 ξεκίνησε συνεργασία με τον εκδοτικό οίκο «Κλειδάριθμος», για τον οποίο έχει γράψει, μεταφράσει, ή επιμεληθεί, μόνος ή σε συνεργασία, περισσότερα από 120 βιβλία σε διάφορους τομείς κυρίως στον τομέα της Πληροφορικής. Μεταφράζει και επιμελείται από τα αγγλικά και τα γερμανικά ως ελεύθερος επαγγελματίας και αρθρογραφεί σε ειδικά περιοδικά, ιστότοπους και ιστολόγια. Είναι μέλος της διαχειριστικής ομάδας του γλωσσικού φόρουμ Lexilogia και διδάσκει μετάφραση στη σχολή «meta|φραση»

«Κυνηγοί Νετρίνων». Τι πρέπει να καταλάβει ο αναγνώστης από αυτόν τον τίτλο;

Οι κυνηγοί των νετρίνων είναι, πρώτα και κύρια, εξερευνητές. Εξερευνητές με την κλασική έννοια, αλλά στα πλαίσια της σύγχρονης εποχής. Είναι πρωτοπόροι εξερευνητές σε καινούργιες, ως τότε άγνωστες επικράτειες. Είναι ενδιαφέρουσα η σύμπτωση ότι στις αρχές του 20ου αιώνα, την ίδια περίπου περίοδο που ολοκληρώνεται η γνωριμία με τη Γη, με την κατάκτηση των Πόλων, οι φυσικοί επιστήμονες στρέφονται προς νέα ερευνητικά σύνορα, το μικροσκοπικά μικρό –όπου αναζητούν τους δομικούς λίθους της ύλης– και το αδιανόητα μεγάλο –το Σύμπαν που ανοίγεται πολύ πέρα από τη γήινη ατμόσφαιρα και το εξετάζουν με νέα όργανα– και ανακαλύπτουν διαρκώς νέους κόσμους και εξερευνούν νέες «ηπείρους».

Στο βιβλίο γνωρίζουμε πολλούς από αυτούς τους εξερευνητές και τις προσπάθειές τους να χαράξουν τα σύνορα σε νέες επικράτειες της Φυσικής. Κάποια ονόματα είναι γνωστά στην ευρύτερη κοινή γνώμη, κάποια λιγότερο γνωστά, κάποια είναι γνωστά μόνο στους κύκλους των πιο ειδικών. Πράγμα που είναι μεγάλο κρίμα επειδή πρόκειται για πολύ ενδιαφέρουσες προσωπικότητες που έδωσαν μεγάλες μάχες για να ανακαλύψουν τα δικά τους «νησιά» στον μικρόκοσμο της ατομικής θεωρίας.

-Τι είναι τα νετρίνα; Τι χαρακτηριστικά έχουν;

Το νετρίνο είναι ένα ατομικό σωματίδιο. Όμως τι ακριβώς σημαίνει αυτό;

Στις μέρες μας είναι κοινή γνώση ότι η ύλη αποτελείται από μικροσκοπικά σωματίδια, τα άτομα. Αυτά αποτελούνται με τη σειρά τους από ακόμα πιο μικρά σωματίδια: τα πρωτόνια (που έχουν θετικό ηλεκτρικό φορτίο), τα νετρόνια ή «ουδετερόνια» (που είναι ηλεκτρικά ουδέτερα) και τα ηλεκτρόνια (που έχουν αρνητικό φορτίο). Τα πρωτόνια και τα νετρόνια είναι περίπου εξίσου μεγάλα και σχηματίζουν τους πυρήνες των ατόμων (σε διάφορες αναλογίες, που χαρακτηρίζουν τα διαφορετικά χημικά στοιχεία) και τα ηλεκτρόνια είναι μικροσκοπικά και περιφέρονται γύρω από τους πυρήνες σε μεγάλη απόσταση. Γνωρίζουμε ακόμα ότι κάθε άτομο, στις μικροσκοπικές διαστάσεις του, είναι κυρίως κενός χώρος. Απλουστευτικά, αν ο πυρήνας με τα πρωτόνια και τα ηλεκτρόνια ενός ατόμου ήταν μπάλες που βρίσκονται στο κέντρο ενός ποδοσφαιρικού γηπέδου, τα ηλεκτρόνια θα ήταν βόλοι που περιφέρονται στις εξέδρες.

 

Αυτό είναι το πρώτο επίπεδο της σύστασης των ατόμων: οι συνδυασμοί πρωτονίων, νετρονίων και ηλεκτρονίων, ο χορός τους και οι αλληλεπιδράσεις τους.

Όμως, στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, χάρη στην ανακάλυψη της ραδιενέργειας, οι επιστήμονες είχαν αρχίσει να κατανοούν ότι τα πράγματα δεν τελείωναν εκεί και ότι υπήρχαν ακόμα πιο μικρά σωματίδια στον κόσμο των ατόμων, σωματίδια που έπαιζαν διάφορους ρόλους.

Ένα από αυτά τα μικρότερα σωματίδια είναι το νετρίνο (όνομα που πήρε επειδή είναι επίσης ουδέτερο ηλεκτρικά), και αρχικά προτάθηκε το 1930 από τον Βόλφγκανγκ Πάουλι, τον σπουδαίο φυσικό (και διάσημο ασθενή του Καρλ Γιουνγκ) στον επιστημονικό κόσμο ως ένα θεωρητικό κατασκεύασμα, ως η αναγκαιότητα για να εξηγηθούν κάποιες αντιδράσεις στην πυρηνική φυσική. Χωρίς ένα τέτοιο σωματίδιο δεν θα μπορούσε να διατηρείται η ενέργεια, κάτι αδιανόητο για τη φυσική.

Ένα σωματίδιο με αυτές τις ιδιότητες (αδιανόητα μικρό, χωρίς ηλεκτρικό φορτίο) θα ήταν, πρακτικά, ασύλληπτο. Είναι τόσο μικρό που μπορεί να περνάει ανεμπόδιστο μέσα από τους κενούς χώρους των πυρήνων των ατόμων σαν να μην υπάρχουν. Η πιθανότητα να συγκρουστεί με κάποιον πυρήνα είναι απειροελάχιστη. Ο Παόυλι έχει πει σχετικά την περίφημη φράση «Έκανα κάτι τρομερό. Διατύπωσα την πρόταση ότι υπάρχει ένα σωματίδιο που είναι αδύνατο να ανιχνευτεί.»

Το κυνήγι των νετρίνων αρχίζει από εκεί.

Πότε και πώς ανιχνεύτηκε για πρώτη φορά το νετρίνο;

Από το σημείο εκείνο πολλοί επιστήμονες άρχισαν να ερευνούν τρόπους να εντοπίσουν αυτό το ασύλληπτο σωματίδιο ενώ άλλοι συνέχιζαν να εξετάζουν θεωρητικά τις συνέπειες από την παρουσία του και να περιγράφουν τις ιδιότητες που θα έπρεπε να έχει. Στην επιστήμη, όπως και στη ζωή, υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορούμε να γνωρίζουμε θεωρητικά και να τα εντοπίζουμε από τις συνέπειές τους.

Έτσι, και παράλληλα με την παρουσίαση των ανθρώπινων χαρακτήρων των πρωταγωνιστών ερευνητών, το βιβλίο μάς οδηγεί σε μια σειρά από θεωρητικές προόδους και πρακτικές πειραματικές προσπάθειες μέχρι τον αναμφίβολο εντοπισμό των νετρίνων, το 1956.

Οι επιστήμονες που το κατόρθωσαν αυτό ήταν οι Κλάιντ Κόουαν και Φρέντερικ Ρέινς με την ομάδα τους, σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα μετά την αρχική υπόθεση του Πάουλι. Λέγεται ότι όταν πληροφορήθηκε για την ανακάλυψη, ο μπον βιβέρ Πάουλι το γλέντησε κανονικά, ενώ ο αστροφυσικός Χανς Μπέτε, όταν του θύμισαν ότι το 1934 είχε δημοσιεύσει πως «δεν υπάρχει πρακτικός τρόπος να ανιχνευτεί το νετρίνο» παραδέχτηκε το λάθος του χαμογελώντας, με τη φράση «δεν πρέπει να πιστεύουμε όλα όσα γράφουν τα βιβλία».

Και μετά; Τι ακολούθησε την ανακάλυψη των νετρίνων;

Η θεωρητική έρευνα που διεξαγόταν παράλληλα με τους πειραματισμούς –και εδώ το βιβλίο δεν παραλείπει να σταθεί στον μεγάλο Ιταλό Ενρίκο Φέρμι και τους λιγότερο γνωστούς μαθητές του που ήταν όμως κάτι σαν ποπ σταρ στην προπολεμική Ιταλία. Οι επιστήμονες είχαν ήδη θέσει νέους στόχους και είχε εντοπίσει πιθανές πηγές νετρίνων, στις πυρηνικές αντιδράσεις του Ήλιου και στα μακρινά από εμάς αστέρια. Μια και τα νετρίνα ταξιδεύουν ανεμπόδιστα από ύλη και ηλεκτρικά φορτία, σίγουρα κάποια θα έπρεπε να φτάνουν ως τη Γη.

Αυτός έγινε ο νέος στόχος των επιστημόνων. Τα ηλιακά και διαστημικά νετρίνα θα μας έδιναν νέες γνώσεις για τη Φύση και το Σύμπαν μας. Έτσι στράφηκαν στην κατασκευή ειδικών παρατηρητηρίων, που ήταν μεγάλες δεξαμενές πεντακάθαρου νερού στα έγκατα της Γης. Εκεί ήλπιζαν οι επιστήμονες ότι από τα τρισεκατομμύρια νετρίνα που διασχίζουν τη Γη σαν να είναι κενός χώρος, θα μπορούσαν να εντοπίσουν –αν ήταν τυχεροί– με ειδικές διατάξεις κάποιες από τις πολύ σπάνιες τυχαίες συγκρούσεις νετρίνων με πυρήνες ατόμων.

Και το κατόρθωσαν. Αυτό είναι το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο στο αφήγημα των κυνηγών των νετρίνων, που ξεκίνησε με την παρατήρηση διαφορετικών ειδών νετρίνων που έρχονταν από τον Ήλιο και κορυφώθηκε όταν το 1987 εντοπίστηκαν νετρίνα με προέλευση από την περιοχή μιας έκρηξης σούπερ νόβα την οποία είδαν ταυτόχρονα οι αστρονόμοι στο διάστημα.

Πού γίνονται σήμερα οι έρευνες;

Στη συνέχεια, το βιβλίο μάς οδηγεί σιγά σιγά στις σημερινές προοπτικές, στη χρησιμότητα και στην αξιοποίηση της γνώσης για τα νετρίνα και στις έρευνες που γίνονται σε πολλά σημαντικά παρατηρητήρια σε όλο τον κόσμο, σε κάποια από τα οποία μας ξεναγεί ο συγγραφέας. Σήμερα τα παρατηρητήρια νετρίνων δεν περιορίζονται σε μεγάλες υπόγειες δεξαμενές σε παλιά ορυχεία. Το ίδιο το βιβλίο ξεκινάει με την παρουσίαση ενός νέου παρατηρητηρίου που έχει εγκατασταθεί βαθιά μέσα στους πάγους της Ανταρκτικής. Αναφέρεται επίσης και στη συντονισμένη προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί ολόκληρη η Μεσόγειος σαν γιγάντιο παρατηρητήριο νετρίνων. Στο πλαίσιο αυτό υπήρξε άλλωστε και το πείραμα στην Πύλο, στο βαθύτερο σημείο της Μεσογείου, το οποίο πρόσφερε ως την ολοκλήρωσή του πολύτιμες εμπειρίες σε ερευνητές που συνεχίζουν το έργο τους στο συνολικό μεσογειακό πρόγραμμα.

Μιλήστε μας για τον συγγραφέα του

Ο συγγραφέας, ο Ρέυ Τζαγιαουόρντανα, γεννήθηκε στη Σρι Λάνκα και, μετά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, συνέχισε με σπουδές αστροφυσικής τη δεκαετία του 1990 στις ΗΠΑ. Πήρε πτυχίο μπάτσελορ από το Γέιλ και έκανε το διδακτορικό του στο Χάρβαρντ. Σήμερα είναι πρύτανης στο πανεπιστήμιο Γιορκ, στον Καναδά. Έχει στο ενεργητικό του αξιόλογες ερευνητικές επιτυχίες αλλά και τρία εξαιρετικά βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης, το νεότερο από τα οποία είναι οι «Κυνηγοί Νετρίνων».

Είστε αστροφυσικός; Πόσο δύσκολο ήταν να μεταφράσετε ένα τέτοιο βιβλίο;

Πρώτα πρώτα, ας μην υπάρξει καμία παρεξήγηση. Το βιβλίο προσφέρει εκλαϊκευμένη επιστήμη και δεν απευθύνεται σε ειδικούς, αλλά σε ανθρώπους που, όπως εγώ, ενδιαφέρονται για τον συγκεκριμένο επιστημονικό τομέα. Δεν χρειάζονται ειδικές γνώσεις, δεν υπάρχει πολλή ειδικευμένη ορολογία ή απαιτήσεις πέρα από αυτές που μπορεί να καλύψει εύκολα ένας φιλομαθής μαθητής του γυμνασίου.

Απαντώντας στην ερώτηση σας, όχι δεν είμαι αστροφυσικός. 😊 Είμαι επαγγελματίας μεταφραστής με ειδίκευση σε κάποιους τομείς. Έχω σπουδάσει βέβαια πριν από πολλά χρόνια ηλεκτρολόγος μηχανικός στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου είχα κάνει κάποια εξάμηνα Φυσικής και Πυρηνικής Τεχνολογίας, αλλά αυτό είναι όλο.

Όμως για τη μετάφραση δεν χρειαζόταν αστροφυσικός, αλλά μεταφραστής. Η δουλειά μου ήταν να αποδώσω σε καλά ελληνικά, με σωστή ορολογία, τη δουλειά του αστροφυσικού συγγραφέα. Φυσικά χρειάζεται έρευνα για να καταλάβεις κάποια πράγματα και, κυρίως, για να τα αποδώσεις εύληπτα, αυτό είναι όμως μέσα στη δουλειά του μεταφραστή. Πάντως, το βιβλίο δεν είναι «μόνο» φυσική, περιγράφει και ανθρώπινες σχέσεις, ιστορία της επιστήμης, χρονογραφεί το σήμερα.

Επιπλέον, δεν ήμουν μόνος μου σε αυτή την προσπάθεια, το βιβλίο που κρατάτε είναι αποτέλεσμα συλλογικής εργασίας: έχει την επιστημονική επιμέλεια του Πέτρου Δήτσα, τη γλωσσική επιμέλεια της Γεωργίας Μίχα και τη συνολική εποπτεία και επιμέλεια του υπεύθυνου της σειράς, του Νίκου Κουμπιά.

Γιατί οι επιστήμονες είναι οι επιδέξιοι διαχειριστές της αβεβαιότητας;

Χαίρομαι που μου κάνετε αυτή την ερώτηση. Είναι μια φράση στην οποία απαντάει με τον δικό του τρόπο ο Σταύρος Κατσανέβας, διευθυντής του Εργαστηρίου Αστροσωματιδιακής Φυσικής και Κοσμολογίας του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας, στο εκτενές Επίμετρο που έγραψε ειδικά για το βιβλίο.

Νομίζω ότι στην ερώτηση μπορεί να δώσει ο καθένας τη δική του απάντηση. Η δική μου απάντηση ξεκινάει από τα βάθη της ιστορίας και την ασταμάτητη πρόοδο της γνώσης παράλληλα και αλληλένδετα με την πρόοδο της ανθρωπότητας. Σε κάθε στιγμή της ιστορίας, όπως και σήμερα, η ανθρωπότητα αντιμετώπιζε αβεβαιότητες και σε κάθε στιγμή βρίσκονταν άνθρωποι που ενεργώντας άλλοτε εμπειρικά και άλλοτε επιστημονικά (με τη σημερινή έννοια των όρων) έβρισκαν διεξόδους σε γνωστά προβλήματα της ημέρας και άνοιγαν προοπτικές για να λυθούν τα άγνωστα ακόμα προβλήματα του μέλλοντος.

 

Και αυτό κάνει, κατά τη γνώμη μου, χρήσιμη και απαραίτητη την επιστήμη και τους επιστήμονες επιδέξιους διαχειριστές της αβεβαιότητας.

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here