Νίκος Φωτόπουλος, Τριαντάφυλλος Κωτόπουλος: «Μιλώντας …με τον Θάνο Μικρούτσικο».

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Τέχνη, καλλιτεχνική πρωτοπορία, ποίηση, γλώσσα, δημιουργική γραφή, μουσική και μελοποίηση, ιδεολογία, πολιτιστικές βιομηχανίες, πολιτισμός, ηθική, πολιτική, αλλοτρίωση και χειραφέτηση αποτελούν μερικά μόνο από τα βασικά ζητήματα τα οποία ξεδιπλώνονται στο εν λόγω βιβλίο, στο πλαίσιο μιας ανοικτής συνομιλίας με τον σημαντικό Έλληνα συνθέτη και δημιουργό Θάνο Μικρούτσικο.

Η ερμηνευτική προσέγγιση επιμέρους όψεων της συλλογιστικής του Θάνου Μικρούτσικου από δύο εν ενεργεία πανεπιστημιακούς δασκάλους, συγγραφείς και ποιητές αποσκοπεί ευθέως στην αναψηλάφηση και στην κριτική διερεύνηση ενός σχεδίου εξόδου από την υφιστάμενη πολιτισμική κρίση ως συνειδητής απάντησης απέναντι στην παγκοσμιοποιημένη βαρβαρότητα, στην ιδεολογική ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού, στην ακραία ανισότητα σε βάρος των κοινωνικά, οικονομικά και πολιτισμικά ασθενέστερων. Εν κατακλείδι, το εν λόγω βιβλίο επιχειρεί:
– να διαμορφώσει το ύφος μιας «δημιουργικής αντίστιξης» πάνω στις θέσεις του Θάνου Μικρούτσικου, μέσα από μια ουσιαστική και πολύωρη συνομιλία του δημιουργού με τους συγγραφείς
– να αναπτύξει έναν γόνιμο και εποικοδομητικό διάλογο με αφορμή βασικές θέσεις του δημιουργού
– να αναδείξει βασικές όψεις και παραμέτρους μιας σύγχρονης προβληματικής για την τέχνη, την κοινωνία και τον πολιτισμό
– να διαμορφώσει τους όρους ενός γόνιμου και κριτικού αναστοχασμού γύρω από θεμελιώδη και ανοικτά ζητήματα αισθητικής, θεωρίας και ιδεολογίας.

Μιλάμε με τον Νίκο Φωτόπουλο Ν.Φ και τον Τριαντάφυλλο Κωτόπουλο Τ.Κ με αφορμή το βιβλίο τους «Μιλώντας για την τέχνη, τον πολιτισμό, τη δημιουργική γραφή… με τον Θάνο Μικρούτσικο», εκδόσεις Πατάκη.

Πως προέκυψε η ιδέα της συγγραφής του βιβλίου;

N: Η ιδέα για τη κοινή συγγραφή αυτού του βιβλίου προέκυψε στο διάλειμμα μιας διάλεξης του Θάνου Μικρούτσικου στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, στο μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Δημιουργικής Γραφής, το Μάιο του 2014.  Δεν ήταν η πρώτη φορά που ακούγαμε τον Θ.Μ να μιλάει, αφού εγώ προσωπικά είχα την τύχη να τον έχω γνωρίσει πολλά χρόνια πριν, από τον αγαπημένο μου δάσκαλο στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και σημαντικό αριστερό διανοούμενο Γιώργο Ρούση, προσωπικό φίλο του Θ.Μ. Η συγκίνηση  που νιώσαμε όμως όταν ο Θ.Μ ανέλυε πτυχές της δουλειάς του σε σχέση με τον ποιητικό λόγο και τη δημιουργική γραφή, ήταν τόσο μεγάλη, που μαζί με το Τ.Κ νιώσαμε άμεσα την ανάγκη να συνεχίσουμε τη συζήτηση αυτή, πέρα από τα ακαδημαϊκά έδρανα. Χωρίς δεύτερη σκέψη, ορίστηκε η επόμενη συνάντηση και έτσι ακολούθησε μία περίοδος τριών χρόνων περίπου για να ολοκληρωθεί το εν λόγω, μικρό και συνάμα πυκνό και περιεκτικό πόνημα. Στην ουσία μάς δόθηκε η ευκαιρία να εντρυφήσουμε στην πνοή και την σκέψη ενός σημαντικού δημιουργού ο οποίος άνοιξε το σπίτι και την αγκαλιά του απλόχερα, δίνοντάς μας βήμα και πεδίο αναστοχασμού, πέρα από συμβάσεις και ακαδημαϊκές πειθαρχίες. Το πιο σημαντικό όμως είναι πως μέσα από τη συνεργασία αυτή, ανακαλύψαμε έναν σπουδαίο φίλο και δάσκαλο, γεγονός που ξεπέρασε ακόμα και τις ίδιες μας τις προσδοκίες.

-Το υλικό αντλήθηκε από συνεντεύξεις μαθήματά του Θάνου Μικρούτσικου στα μεταπτυχιακά της Δημιουργικής Γραφής;

Ν.Φ: Πράγματι. Το υλικό αντλήθηκε  πρωτογενώς από τα μαθήματα του Θ.Μ και τις συνομιλίες που είχαμε μαζί  του, και δευτερογενώς, μετά από επιλογή και ξεκαθάρισμα, από τη γραπτή επαναδιατύπωση ορισμένων σημείων που η προφορικότητα του λόγου δεν μπορούσε να αποδώσει όπως εμείς θέλαμε. Στην ουσία ακολουθήσαμε τη μεθοδολογία της «αντιστικτικής γραφής» υπό την έννοια πως, μέσα στη συζήτηση ο καθένας μας διατήρησε την αυτοτέλεια και τη διακριτικότητα των δικών του εργαλείων, στην προσέγγιση όμως κοινών θεμάτων και προβληματισμών. Ο στόχος όμως ήταν, να διαμορφωθεί μια αρμονική συνήχηση και να αποδοθεί μια συζήτηση με αυτούσια «αποσπάσματα λόγου» σε συνδυασμό με κοινωνιολογικές, σημειολογικές, πολιτικές, ιδεολογικές κ.ο.κ προεκτάσεις. Επιπροσθέτως, χρησιμοποιήσαμε και άλλα εργαλεία από το οπλοστάσιο των ποιοτικών προσεγγίσεων σε επίπεδο έρευνας και μεθοδολογίας, όπως «η κριτική ανάλυση λόγου» ή  «η ανάλυση περιεχομένου» με βασικό πάντα άξονα την συλλογιστική του Θ.Μ. σε συγκεκριμένες και από κοινού επιλεγμένες θεματικές.

-Ποιες άλλες πτυχές του Θάνου Μικρούτσικου αναδεικνύονται εδώ μέσα από τις συνεντεύξεις;

Τ.Κ: Ο αναγνώστης θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει ένα διαφορετικό Μικρούτσικο. Και σπεύδω να διευκρινίσω πως δεν ομιλούμε για καμία λοξοδρόμηση από τον δρόμο που σταθερά έχει χαράξει εδώ και πενήντα (50) περίπου χρόνια. Στο απόγειο της πνευματικής και καλλιτεχνικής του ωριμότητας, ο Θάνος είναι ακόμα περισσότερο μαχητικός. Μαχητικός αλλά την ίδια στιγμή τόσο ξεκάθαρος και κατατοπιστικός σε θέματα τέχνης, πολιτισμού αλλά και πολιτικής. Και επιτρέψτε μου να προσθέσω πως είναι πιο γλυκός από ποτέ. Οργίζεται, παθιάζεται, οραματίζεται και σχεδιάζει χωρίς να γίνεται ποτέ μεγαλόσχημος και αποκρουστικά ηθικοδιδάσκαλος.

-Σε εποχή κυρίως ηθικής κρίσης τι σχέδιο εξόδου προτείνετε; 

Τ.Κ: Την κρίση τη βιώνουμε εδώ και πολλά χρόνια σαφέστατα πρωτίστως οικονομικά. Όμως το υπονοείτε εύστοχα πως η οικονομική κρίση υπήρξε απότοκο μίας βαθιάς ηθικής κρίσης. Η ανοχή που επιδείχτηκε για παράδειγμα στη «νομιμοποίηση» προϊόντων πολιτιστικής υποκολτούρας με τις προσχηματικές δικαιολογίες της ανάγκης ο Έλληνας να διασκεδάσει επιτέλους. Σήμερα τίθεται εμφατικά και επιτακτικά το αίτημα μίας ριζικής αλλαγής των δομών, της νοοτροπίας, καθώς και του αξιακού πλαισίου μέσα στο οποίο οφείλουμε και εμείς οι ίδιοι να συν-διαμορφώνουμε, ως πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και ως δημιουργοί ταυτόχρονα, το «συλλογικό σκέπτεσθαι». Ο Θάνος διευκρινίζει πως ό,τι κατονομάζεται συνήθως ως «ρήξη» συνιστά ουσιαστικά μία «διεύρυνση των ορίων», στην οποία οι σπόροι έχουν πέσει νωρίτερα. Δεν πρέπει να λησμονούμε να ρίχνουμε σπόρους και κάποια στιγμή οι «πρωτοπορίες» θα διευρύνουν τα όρια, θα προκύψουν ρήξεις και μετασχηματισμοί. Εάν αυτό το πούμε «έξοδο» από μία ηθική κρίση, νομίζω πως θα υπερβάλλουμε. Η προσωπική στάση στην καθημερινή μας ζωή συνιστά το ασφαλέστερο κριτήριο και εφόδιο στη διαρκή αντιπαράθεση με το «κακό».

Οι δήθεν πολιτιστικές βιομηχανίες του καιρού μας τι σκοπό επιτελούν; 

Ν.Φ: Στο σημείο αυτό, επιμείναμε πολύ, αφού και ο ίδιος ο Θ.Μ μάς πρόσφερε σημαντικές διαστάσεις και ανοιχτούς ορίζοντες βοηθώντας μας ουσιαστικά να συνθέσουμε την εμπειρία δεκαετιών ενός σημαντικού δημιουργού με τη θεωρητική ανάλυση στο πλαίσιο της Νεωτερικότητας. Και για να είμαστε ειλικρινείς η προσέγγιση αυτή έχει σαφείς αναφορές  και επιρροές από την κριτική παράδοση του Δυτικού μαρξισμού κλπ.  Οι πολιτιστικές βιομηχανίες αναπαράγουν τη μαζική κουλτούρα μέσω της τυποποίησης και της μετατροπής της καλλιτεχνικής δημιουργίας σε εμπόρευμα. Υπό την έννοια αυτή, συμβάλλουν σθεναρά στο μαρασμό της δημιουργικής και κριτικής σκέψης αφού μετατρέπουν την ελεύθερη καλλιτεχνική δράση σε τυποποιημένο εμπόρευμα. Αυτό επιφέρει σημαντικές συνέπειες στο ευρύτερο κοινωνικό και πολιτισμικό γίγνεσθαι αφού στοιχεία ριζοσπαστικά, ελευθεριακά ή ακόμα και  φαντασιακά – ουτοπικά (αναγκαία στοιχεία για να εξελιχθεί μέσα από συγκρούσεις και ανατροπές μια κοινωνία) απενεργοποιούνται, αλλοτριώνονται και εν τέλει υποτάσσονται ή καταφάσκουν σε ένα μίζερο και αλλότριο «κοινωνικό Είναι» το οποίο εδράζεται στη κουλτούρα της βίας και της κυριαρχίας, στη στυγνή εκμετάλλευση, στην ημιμάθεια, στον αμοραλισμό, στην επικράτηση ενός χυδαίου και ψυχαναγκαστικού καταναλωτικού οράματος. Με απλά λόγια οι πολιτιστικές βιομηχανίες οι οποίες κατά κανόνα απευθύνονται στη διαχείριση και την οργάνωση του ελεύθερου χρόνου καταλαμβάνουν και ελέγχουν ένα σημαντικό τμήμα της ανθρώπινης δραστηριότητας, εξουδετερώνοντας κάθε ίχνος δημιουργικής φαντασίας, εναλλακτικής και ριζοσπαστικής προοπτικής. Υπό την έννοια αυτή χειραγωγούν σε μαζική κλίματα ένα ευρύ πεδίο της κοινωνικής συνείδησης συμβάλλοντας απερίφραστα στη σύγχυση, στον ιδεολογικό και πολιτικό έλεγχο των κοινωνικών πρακτικών.

Βαρβαρότητα, ηγεμονία, ανισότητα, με τι απαντούν οι ποιητές 

Ν.Φ:  Οι ποιητές κατά την ταπεινή μου γνώμη δεν έχουν και δεν προσφέρουν έτοιμες λύσεις. Δεν ξέρω, αν είναι καν  σε θέση να «αντανακλούν» πια το κοινωνικό γίγνεσθαι. Για το μόνο που είμαι βέβαιος  -και προφανώς δεν μιλάω εξ’ ονόματος όλων των ποιητών – είναι πως ανησυχώ βαθιά και ταυτόχρονα αισθάνομαι αφόρητη την ηχηρή απουσία των δημόσιων διανοούμενων αφού η ιδιώτευση, η ψηφιακή μοναξιά, ο ναρκισσισμός και η φιλαυτία κερδίζουν διαρκώς έδαφος. Εξαιρέσεις θα υπάρχουν πάντα. Ωστόσο το συλλογικό υποκείμενο απουσιάζει. Για αυτό και η ανάγκη μας να κατατεθεί δημόσια η συνομιλία αυτή, υπήρξε μια απόλυτα συνειδητή επιλογή η οποία σηματοδοτεί ακριβώς το εγχείρημα του να εκτεθείς και να πάρεις δημόσια την ευθύνη ενός προτάγματος με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Αυτό άλλωστε πράττουμε και όταν γράφουμε και εκδίδουμε την ποίησή μας. Απλώς, εδώ επιλέξαμε να τοποθετηθούμε με διαφορετικό τρόπο απέναντι στην πραγματικότητα, οφείλοντας ένα μεγάλο «ευχαριστώ» στο Θ.Μ που όχι μόνο μας παρότρυνε γι αυτό, αλλά το μοιράστηκε μαζί μας.

 -Μικρούτσικος, Κωτόπουλος, Φωτόπουλος, Φλώρινα, Μετσς, Σταυρός του Νότου…..Θέλουμε μια δημιουργικής γραφής ιστορία 100 λέξεων  με τις παραπάνω λέξεις.

 T.Κ: «Τον φίλο που μου χρωστούσε η ζωή» (του Νίκου αυτό, αλλά ισχύει στον υπερθετικό βαθμό και αντιστρόφως) τον συνάντησα στην εμπατή της ωριμότητάς μου, που λέει κι ο Καραγάτσης. Στη Φλώρινα κανά δυο χρόνια μετά τα 40 μου. Και στάθηκε για μένα αποκάλυψη αυτή η γνωριμία και δεσμός ζωής πια. Πανεπιστημιακοί, ποιητές, συνοδοιπόροι. Ευλογημένα χρόνια, αν κι ο Νίκος δεν πιστεύει, ίσως ούτε κι εγώ, σε παπάδες και διαβόλους. Όταν όμως μου γνώρισε τον Μικρούτσικο, είπα ότι απέκτησα τον «δάσκαλο που μου χρωστούσε η ζωή» (δικό μου αυτό, αλλά ξέρω πως αποτυπώνει στον υπερθετικό βαθμό και τα αισθήματα του Νίκου).  Εκεί στο Μετσς, μας αγκάλιασε, μας τίμησε με τη φιλία και την παρέα του, μας δίδαξε το ήθος του, μας κοινώνησε την ανθρωπιά του. Η περίπτωση του Θάνου Μικρούτσικου δικαιώνει το πρότυπο αυτού που εμείς έχουμε στο μυαλό μας όταν αναφερόμαστε στον όρο «δημόσιος διανοούμενος». Ο Θ.Μ ξεπέρασε τη μουσική ως τεχνική και άγγιξε την ουσία της ολιστικά ως τέχνη, προωθώντας την στα άκρα… Και αυτή ακριβώς την ουσία επιχειρήσαμε στο βιβλίο αυτό να αναδείξουμε. Θάνο, σ’ ευχαριστούμε. Στο «Σταυρό του Νότου» πάντα θ΄ανταμώνουμε…»

Print Friendly

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here