Γαλάζια ανάπτυξη και παράκτιος χώρος

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΧΡΟΝΗ

Υπάρχει μια σύγχυση σήμερα  που αφορά τους όρους «παράκτιος χώρος» και «παράκτια ζώνη».  Ο παράκτιος χώρος εμπεριέχει την παράκτια ζώνη. Έτσι στο εξής  με τον όρο «παράκτιος χώρος» θα αναφερόμαστε στον χωροταξικό εκείνο χώρο που περιλαμβάνει  την παράκτια ζώνη , την ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα  και την κατωφέρεια ( στην Μεσόγειο δεν υφίστανται κατωφέρειες ). Η παράκτια ζώνη εμπεριέχεται χωροταξικά στην υφαλοκρηπίδα διαφοροποιείται όμως από αυτή σε επίπεδο καθαρά ενεργειακής κατάστασης . Την παράκτια ζώνη και ειδικά την ακτογραμμή της, την διαμορφώνει ουσιαστικά ο προσπίπτων κυματισμός.

xronis

 

Ο παράκτιος χώρος  αντιπροσωπεύει το 15% της παγκόσμιας ωκεάνιας επιφάνειας ενώ δεν ξεπερνά το 0.5% του συνολικού όγκου της υδρόσφαιρας. Παρά τον περιορισμένο όγκο της τα παρακάτω δεδομένα (Dahlem Coference 1991 )  αποδεικνύουν  τον πρωτεύοντα ρόλο της στα παγκόσμια αποθεματικά , στη διαθεσιμότητα και χρήση τους. Αυτά είναι

18 – 33% της παγκόσμιας πρωτογενούς παραγωγής

80%  της ταφής του οργανικού υλικού σε παγκόσμιο επίπεδο

90%   της ορυκτογένεσης των θαλασσίων ιζημάτων

75 – 90% της απόθεσης του συνολικού όγκου του αιωρούμενου υλικού και των συμπαρασυρόμενων  στοιχείων και ρυπαντών (  fluxes ).

>50%   της σύγχρονης παγκόσμιας απόθεσης ανθρακικών  στοιχείων

παράκτιο2

H παράκτια ζώνη

Η παράκτια ζώνη υπήρξε ανέκαθεν πόλος έλξης για τον άνθρωπο. Έχει υπολογιστεί ότι σε μια στενή ζώνη βάθους 60 Km  από  την ακτογραμμή έχουν εγκατασταθεί σήμερα τα 2/3 περίπου των κατοίκων της Γης. Στην Ευρώπη 200 από τα 680 περίπου εκατομμύρια  του πληθυσμού της κατοικεί μέσα σε μια ζώνη 50 Km  από την ακτογραμμή Εάν για παράδειγμα παρατάσσονταν όλοι οι κάτοικοι  της Γης κατά μήκος των 440.000 Κm της παγκόσμιας ακτογραμμής τότε θα αντιστοιχούσε στον καθένα ένα μήκος ακτής λιγότερο από 13 cm.

Η παράκτια ζώνη συνθέτει ένα πολύπλοκο φυσικό σύστημα μιας και αποτελεί την οριοθετική γραμμή μεταξύ λιθόσφαιρας. ατμόσφαιρας και υδρόσφαιρας.  Στην ζώνη αυτή έχουμε την αλληλεπίδραση ορισμένων παραγόντων που χαρακτηρίζουν τις πιο πάνω ενότητες. Έτσι η ατμόσφαιρα  συμμετέχει στην διαμόρφωση της παράκτιας ζώνης και ειδικότερα της ακτογραμμής με τους μεταβλητούς παράγοντες της έντασης  της διεύθυνσης και της φοράς των ανέμων που αναπτύσσονται σε αυτή , με το ύψος των βροχοπτώσεων καθώς και με το εύρος των θερμοκρασιακών μεταβολών.

Η λιθόσφαιρα συμμετέχει στην διαδικασία της διαμόρφωσης ,με την μορφολογία και την σύσταση του παράκτιου πετρώματος , με την έκταση  της λεκάνης απορροής που συνορεύει  η βρίσκεται μέσα στην παράκτια ζώνη και με τον υφιστάμενο ενεργό η μη τεκτονισμό. Τέλος η υδρόσφαιρα συμμετέχει και αυτή στην διαμόρφωση  μέσω των επικρατούντων κυματισμών, την γωνία πρόσπτωσης αυτών σ’αυτήν, την δημιουργία δευτερογενών  παράκτιων ρευμάτων από τους προσπίπτοντες κυματισμούς  καθώς και από την υφιστάμενη παλίρροια. Στην μεσόγειο όπου το εύρος της παλίρροιας είναι μικρό ο ρόλος της στην διαμόρφωση της ακτογραμμής και της παράκτιας ζώνης ειδικότερα είναι μικρός.

Παράκτια περιβάλλοντα και Ελλάδα

Η αλληλεπίδραση αυτή διαμορφώνει μια συγκεκριμένη κατάσταση δυναμικής ισορροπίας  που τις περισσότερες φορές είναι ευαίσθητη και εύθραυστη.  Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι η παράκτια ζώνη να διαφοροποιείται σε περιβάλλοντα τα οποία παρουσιάζουν σημαντικό ενδιαφέρον ως υγρότοποι, βιότοποι, γεώτοποι.

παρακτιο3

Όπως αναφέρθηκε τα παράκτια αυτά περιβάλλοντα αποτελούν σχηματισμούς που χαρακτηρίζονται από μια ευαίσθητη ισορροπία. Κάθε επέμβαση στην ευαίσθητη  αυτή ισορροπία μπορεί να προκαλέσει μια αλυσίδα προβλημάτων  καθώς και περιβαλλοντικές αλλοιώσεις πολλές φορές μη αναστρέψιμες .

Η χώρα μας διαθέτει ένα μήκος ακτογραμμής μεγαλύτερο από 16.000 Km  με μεγάλη ποικιλία παράκτιων περιβαλλόντων. Η ιστορία της Ελλάδος είναι στενά συνδεδεμένη  με την θάλασσα. Στον παράκτιο χώρο της Μεσογείου  αναπτύχθηκαν πολιτισμοί. Οι σημαντικότερες πόλεις  που βρίσκονται στην παράκτια ζώνη συγκέντρωναν ανέκαθεν το μεγαλύτερο ποσοστό των οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων με αποτέλεσμα την αύξηση του πληθυσμιακού δυναμικού στον χώρο αυτόν.

Η ανθρώπινη αυτή δραστηριότητα  αλλάζει την μεταφορά του χερσογενούς υλικού από την χέρσο προς την θάλασσα με συνέπεια φυσικές, χημικές  και βιολογικές αλλαγές του παράκτιου οικοσυστήματος. Οι αλλαγές αυτές θα συνεχίζονται όσο θα αυξάνεται ο πληθυσμός της παράκτιας ζώνης και στις επικείμενες  μεταβολές στη  χρήση γης  από κοινωνικές και οικονομικές δραστηριότητες. Οι ανθρώπινες παρεμβολές αφορούν κύρια τη φυσική λειτουργία των ποταμίων λεκανών και παράκτιων οικοσυστημάτων , που με την σειρά τους επηρεάζουν τους ανθρώπους μέσω της χρήσης τους όπως π .χ  πόσιμο νερό , μεταφορές , ανάπλαση , απόθεση αποβλήτων  και δυναμικού της θαλάσσιας βιομάζας. Τα παραπάνω είναι επίσης πολύ σημαντικά για τους παγκόσμιους βιογεωχημικούς κύκλους του άνθρακα , θρεπτικών και ιχνοστοιχείων που είναι θεμελιώδους σημασίας στην κατανόηση της λειτουργίας της βιόσφαιρας σε γήινη κλίμακα. Η κυριότερη απειλή που αντιμετωπίζει η Ευρωπαική ακτογραμμή είναι η εξαφάνιση ειδών πανίδας και χλωρίδας. Τα φαινόμενα του ευτροφισμού , μόλυνσης και φυσικής διαταραχής είναι τα φαινόμενα που συγκεντρώνουν την ευρωπαική ερευνητική προσπάθεια.

παρακτιο4

Ένας σημαντικός παράγων που σχετίζεται με τα παραπάνω είναι ο σημαντικός ρόλος της Ευρωπαικής ακτογραμμής στη μεταφορά υλικών σε παγκόσμια κλίμακα. Περίπου το 65% της παγκόσμιας  ποτάμιας απορροής νερού και περί το 80% των ιζημάτων  προέρχονται από ποτάμια που εκβάλουν  κατά μήκος της ακτής της Ευρώπης. Έχει υπολογισθεί ότι τα Ευρωπαικά ποτάμια που αποστραγγίζουν  την περιοχή νότια των Άλπεων και εκβάλουν στη Μεσόγειο Θάλασσα μεταφέρουν  στη παράκτια ζώνη περί τους 350 εκατομμύρια τόνους το χρόνο. Στον υπολογισμό αυτό δεν έχουν συμπεριληφθεί οι απορροές των Ελληνικών ποταμών και χειμάρρων που ανέρχονται σε 54 εκατομμύρια τόνους τον χρόνο. Βέβαια ,από τα παραπάνω ένα μέρος  μόνο φθάνει στη θάλασσα μετά την ανθρώπινη παρέμβαση  είτε με την κατασκευή υδροηλεκτρικών και αρδευτικών φραγμάτων  είτε με την εγκληματική επέμβαση των αμμοληψιών από τις κοίτες των μεγάλων και μικρών ποταμών. Έτσι για παράδειγμα ο ρυθμός αύξησης του δέλτα του ποταμού Αλιάκμονα το διάστημα 1850 – 1941 ήταν 89 km2 /yr  μετά την κατασκευή του φράγματος  του Ιλαρίωνα την περίοδο 1956 – 1987 η ετήσια  αύξηση μειώθηκε σε 19 km2/yr. Αντίστοιχα μετά την εκτροπή της κοίτης του Αξιού ποταμού, η περιοχή των παλαιών εκβολών του έχει μειωθεί στη περίοδο 1956 – 1987  κατά 95 Km2.

Γαλάζια ανάπτυξη

Η  Ευρωπαική  Ένωση από τις αρχές της δεκαετίας του 90’ είχε εκδηλώσει έμπρακτα το ενδιαφέρον της για τον παράκτιο χώρο  μέσα από τα χρηματοδοτούμενα ,  μέσω της  DGXII  διευθύνσεως  για την έρευνα και τεχνολογία  προγράμματα ELOISE ( European  Land-Ocean  Interaction StudiEs ). Το πρόγραμμα ELOISE  είναι ουσιαστικά η ευρωπαική συμμετοχή στο διεθνές πρόγραμμα  LOICZ ( Land-Ocean Interaction in the Costal Zone) που αποτελεί τον πυρήνα του παγκόσμιου ενδιαφέροντος προγράμματος  IGBP (  Global Change Programme) που αφορά της αλλαγές στο κλίμα της Γης.

Ειδικότερα το ερευνητικό ενδιαφέρον , μέσω αυτών των προγραμμάτων , εστιαζόταν στον:

  1. προσδιορισμό του ρόλου των παράκτιων θαλασσών στην αλληλεπίδραση μεταξύ χέρσου και  θάλασσας ( συμπεριλαμβανομένου του υδάτινου χώρου της υφαλοκρηπίδας και κατωφέρειας) μέσα στη προοπτική μιας συνολικής μεταβολής.
  2. καθορισμό των τοπικών και συνολικών επιπτώσεων της ανθρώπινης δραστηριότητας μέσω της μόλυνσης ,ευτροφισμού και φυσικών διαταραχών στην αλληλεπίδραση χέρσου και θάλασσας στη παράκτια ζώνη.
  3.  σχηματισμό μιας στρατηγικής προσέγγισης στη διαχείριση μιας διαρκούς στο χρόνο χρήσης και ανάπτυξης πόρων και να εξετάσει πληροφορίες πολιτικές και εμπορικές αποτυχίες που παρεμποδίζουν τη διαχείρiση των παράκτιων πόρων.
  4. στη προώθηση δημιουργίας μιας Ευρωπαικής επιστημονικής υποδομής που αφορά την έρευνα και διαχείριση δεδομένων της παράκτιας ζώνης που μπορεί να μεγιστοποιήσει τα οφέλη από την έρευνα σε εθνικό και τοπικό επίπεδο.

Μέσα από αυτές τις σκέψεις και τις εφαρμογές που ακολούθησαν την δεκαετία του 90‘ και μέσω των ως άνω  ερευνητικών προγραμμάτων θα προκύψει σήμερα η ευρωπαική πολιτική που περιγράφεται στο πρόγραμμα  «Ορίζοντας 2020».

Η «Γαλάζια Ανάπτυξη» είναι η πολιτική  της ερευνητικής συνιστώσας που αφορά τη σπουδαιότητα  των παρακτίων θαλασσών στη γήινη αλλαγή ( Global Change ) , αλλά και του αναγκαίου σχεδιασμού της ολοκληρωμένης διαχείρισης των παράκτιων χώρων ( παράκτια ζώνη ,υφαλοκρηπίδα κατωφέρεια ). Έτσι λοιπόν η εφαρμογή του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού με την ολοκληρωμένη διαχείριση των παρακτίων χώρων θα αποτελέσουν την Ευρωπαική πολιτική για ακτές και θάλασσες.

Παράκτιος χώρος και συσσώρευση υλικών

Ο παράκτιος χώρος που καταλαμβάνουν οι θάλασσες αποτελούν την μεταβατική ζώνη μεταξύ ηπείρων και των ωκεανών. Η εναλλαγή και συσσώρευση υλικών στον παράκτιο θαλάσσιο χώρο είναι θεμελιώδους σημασίας στη λειτουργία του γήινου συστήματος σαν σύνολο. Έτσι είναι ζωτικής σημασίας να προσδιορισθεί ποιοτικά και ποσοτικά ο ρόλος του παράκτιου χώρου σαν «μετατροπέας» των διάφορων παροχών μεταξύ χέρσου θάλασσας και ατμόσφαιρας.

Οι αλλαγές στη χρήση της χέρσου λόγω κατασκευών , εποικισμού , γεωργικής και βιομηχανικής μόλυνσης έχει αλλάξει τον ρυθμό απορροής αιωρουμένου  και σε διάλυση χερσογενούς υλικού από τα ποτάμια στη θάλασσα .

Προσωπική μου άποψη είναι ότι οι εμφανιζόμενες την τελευταία δεκαετία κλιματικές τάσεις με κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα τις μεγάλες περιόδους ξηρασίας που τις διαδέχονται έντονες βροχοπτώσεις με αποτέλεσμα την εμφάνιση πλημμυρών  μετατρέπει τους ποταμούς σε χείμαρρους . Έτσι  η αιωρούμενη ύλη των ποταμών είναι αναμεμειγμένη με όλες τις κοκκομετρικές τάξεις του (ελλειμματικού από την ανθρώπινη παρέμβαση) χερσογενούς υλικού που τη συνοδεύει. Αποτέλεσμα είναι το υλικό που φθάνει στην ακτή να έχει ένα πολύ κακό  sorting . Η κακή αυτή ταξινόμηση του υλικού θα διευκολύνει τελικά τη προοδευτική διάβρωση της ακτογραμμής.

παρακτιο-νεστος

Έτσι μπορεί να εξηγηθούν τα συνεχή εμφανιζόμενα προβλήματα διάβρωσης των ακτογραμμών χωρίς να παραβλέπεται ο βασικός υπεύθυνος ανθρώπινος παράγοντας. Ένα άλλο σημείο που επιβάλλει μια περαιτέρω διερεύνηση και σχετίζεται με το θέμα της ακατάστατης ροής των ποταμών ,με πολύ  μεγάλες και μικρές παροχές είναι  η μεταβολή της παρουσίας ιχθυαποθεμάτων στις εκβολές των ποταμών. Όταν δεν υπάρχει κανονική ροή λεπτόκοκκου οργανογενούς υλικού από τη χέρσο στη θάλασσα, κάτι που συμβαίνει με χαμηλές ενεργειακά ροές ποταμών, είναι αναμενόμενο να έχουμε μειώσεις  ιχθυοπληθυσμών όχι μόνο στις προδελταικές περιοχές αλλά και πέραν αυτών.

Η ατμόσφαιρα είναι επίσης ένα σημαντικό μέσο είτε μικρής είτε μεγάλης κλίμακας μεταφοράς σωματιδίων , aerosols , και αερίων.

Η σχετική ανύψωση της στάθμης της θάλασσας οφείλεται στην διαστολή της στήλης της κολώνας του νερού παρά στο λιώσιμο των πάγων. Στη Μεσόγειο η πρώτη χώρα που θα αντιμετωπίσει προβλήματα από την ανύψωση της στάθμης θα είναι η Αίγυπτος . Σήμερα πάντως δεν αντιμετωπίζεται πρόβλημα σοβαρής ανύψωσης της θάλασσας.

Όλες οι μελέτες που πραγματοποιήθηκαν  από την δεκαετία του 90’ μέχρι σήμερα μέσα στα πλαίσια της κοινοτικής πολιτικής  στόχευαν

  1. στη μελέτη του κύκλου του άνθρακα στο παράκτιο χώρο.
  2. στη μελέτη του κύκλου των θρεπτικών (Nutrient )  και ιχνοστοιχείων (traces elements) στο παράκτιο περιβάλλον
  3. την μελέτη των ροών βιο-αερίων (biogases)

Ο κύκλος του άνθρακα στο παράκτιο χώρο

Η προέλευση και εξέλιξη του οργανικού υλικού είναι παράμετρος κλειδί για κάθε μελέτη που αφορά  παράκτια περιβάλλοντα καθώς επηρεάζει έμμεσα ή άμεσα όλες τις υπόλοιπες βιογεωχημικές διεργασίες . Ακόμη ο ρόλος των ηπειρωτικών θαλασσών στο διαχωρισμό οργανικού και ανόργανου άνθρακα  , στην εναλλαγή του διοξειδίου του άνθρακα κατά μήκος της διαχωριστικής επιφάνειας θάλασσας και ατμόσφαιρας και την εναλλαγή του με την ανοιχτή θάλασσα παραμένει ακόμα όχι απόλυτα κατανοητός.

Οι κύκλοι των θρεπτικών και των ιχνοστοιχείων στο παράκτιο περιβάλλον.

Καθώς η παραγωγή του οργανικού υλικού εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διαθεσιμότητα σε θρεπτικά συστατικά είναι απαραίτητο να μελετηθεί η σχετική σπουδαιότητα των διαφόρων πηγών θρεπτικών στοιχείων, όπωςτα ποτάμια, η ατμόσφαιρα , το παράκτιο  upwelling θαλασσίων μαζών και την ανακύκλωσή τους μέσα στη κολώνα του νερού και στο  ίζημα. Στοιχεία που χρήζουν ιδιαίτερης μελέτης είναι το άζωτο που εμποδίζει την πρωτογενή παραγωγή , τον κύκλο του φωσφόρου, τη παροχή διαλελυμένου  πυριτίου που έχει δραστικά μειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Η παροχή ιχνοστοιχείων σχετίζεται άμεσα με το upwelling και δευτερευόντως με τις απορροές των ποταμών.

Οι ροές  βιο-αερίων  προερχόμενες από το θαλάσσιο παράκτιο χώρο

Ένας αριθμός ίχνη αερίων  βιογενούς προέλευσης έχουν φυσικές και χημικές ιδιότητες που μπορεί να παίζουν σημαντικό ρόλο σε κλιματικές μεταβολές μέσω της επιρροής τους στην ισορροπία της ατμοσφαιρικής ακτινοβολίας αλλάζοντας τον σχηματισμό νεφών και aerosol  καθώς επίσης και την όλη συμπεριφορά τους. Σε αυτά τα ιχο-αέρια συμπεριλαμβάνονται το μεθάνιο , υδρογονάνθρακες ελεύθεροι μεθανίου , μονοξείδιο του άνθρακα , οξείδιο του αζώτου  ,  ανθρακοσουλφίδια  (COS)  και διμεθυλοσουλφίδια ( DMS )

Με δεδομένο πλέον την ενισχυμένη τάση για εποίκηση και  εκβιομηχάνιση της παράκτιας ζώνης και την χρήση της για ιχθυοκαλλιέργειες και τουρισμό που φθάνει σε επίπεδο συναγερμού αφενός και τις μελέτες που αναφέρθηκαν και πραγματοποιήθηκαν από τις αρχές της δεκαετίας του 90’ μέχρι σήμερα η Ευρωπαική Ένωση αποφάσισε μέσα στα πλαίσια της πολιτικής του ΟΡΙΖΟΝΤΑ 2020 να προχωρήσει στη σύνταξη ενός πλαισίου για την ολοκληρωμένη διαχείριση της παράκτιας ζώνης  και τη ταυτόχρονη θέσπιση θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού την ΓΑΛΑΖΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗ.

Ο  θαλάσσιος αυτός χωροταξικός σχεδιασμός θα συμβάλει στην αποτελεσματική διαχείριση των θαλασσών των δραστηριοτήτων και στη αειφόρο βιώσιμη χρήση των θαλάσσιων  και παράκτιων πόρων , με τη δημιουργία ενός πλαισίου για συνεπή , διαφανή ,βιώσιμη και βάσει στοιχείων διαδικασία λήψης αποφάσεων . Προκειμένου να επιτύχει τους στόχους του ένας τέτοιος σχεδιασμός ,  θα πρέπει να καθορίσει υποχρεώσεις για την θέσπιση διαδικασίας θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού, ο οποίος να καταλήγει  σε ένα θαλάσσιο χωροταξικό σχέδιο ή σχέδια. Στην εν λόγω διαδικασία σχεδιασμού θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι αλληλεπιδράσεις ξηράς – θάλασσας και να προωθείται η συνεργασία  μεταξύ των κρατών μελών.

Γίνεται φανερό ότι μέσα από μια τέτοια πολιτική που σχεδιάζεται στις Βρυξέλλες  και θα εφαρμοσθεί σαν οδηγία πλαίσιο στην Χώρα μας θα πρέπει να αρχίσει μια προετοιμασία από τις ελληνικές αρχές όχι μόνο για να προλάβουμε τις κοινοτικές ντιρεκτίβες αλλά για να καταγράψουμε  και να ταξινομήσουμε την εθνική μας περιουσία  που λέγεται παράκτιος χώρος κάτι που  έχουμε κάνει μέχρι σήμερα μόνο αποσπασματικά και ευκαιριακά. Ήρθε ο καιρός για έναν επιστημονικό συστηματικό σχεδιασμό. Η γνώση υπάρχει , οι φορείς υπάρχουν , ο συντονισμός λείπει.

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here