Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού: «Ο πύργος και το γιοφύρι»

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΟΥΣΗ

Ο Κωστής Παλαμάς (1859-1943), ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, θεωρητικός και κριτικός της λογοτεχνίας και μεταφραστής, έχει προσφέρει στα νεοελληνικά γράμματα τεράστιο και πολύμορφο έργο, συγχρόνως όμως καινοτόμο και γόνιμο για την αλλαγή προσανατολισμού της λογοτεχνίας μας, ειδικά της ποίησης, και τον εκσυγχρονισμό της.

Ωστόσο, μετά τις ραγδαίες πολιτισμικές αλλαγές στη μεταπολεμική ελληνική κοινωνία και την άρδευση της ποίησής μας από τον μοντερνισμό και τον υπερρεαλισμό, το έργο του Παλαμά περιορίστηκε να αξιοποιείται σχεδόν μόνο στις σχολικές γιορτές των εθνικών επετείων, αφού ο ποιητικός λόγος του ταυτίστηκε αυθαίρετα με τη ρητορεία των μεγάλων συνθέσεών του.

Το παρόν βιβλίο προβάλλει τη γενική προσφορά του Παλαμά στα νεοελληνικά γράμματα, κυρίως όμως τα αγνοημένα αλλά ουσιαστικά γνωρίσματα της ποίησής του. Τα μελετήματα που το απαρτίζουν φωτίζουν αλληλοσυμπληρούμενες πλευρές της συνολικής παλαμικής δημιουργίας και πραγματεύονται, μεταξύ άλλων, την έγκυρη ώς σήμερα θεωρία του Παλαμά για την Τέχνη και την Ποίηση, τη σχέση του με τον Ρεαλισμό, τον Παρνασσισμό, τον Συμβολισμό ή τη Μουσική, καθώς και τη συμβολή του στην καλλιέργεια και τον εμπλουτισμό του ποιητικού γλωσσικού οργάνου.

Η ΕΛΕΝΗ ΠΟΛΙΤΟΥ-ΜΑΡΜΑΡΙΝΟΥ είναι ομότιμη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Αντικείμενο της έρευνάς της είναι η ελληνική λογοτεχνία του 19ου και του 20ού αιώνα, η Συγκριτική Φιλολογία και η Θεωρία της Λογοτεχνίας. Tα δημοσιεύματά της αναφέρονται πρωτίστως στο έργο του Κωστή Παλαμά (η διδακτορική διατριβή της Ο Κωστής Παλαμάς και ο γαλλικός Παρνασσισμός είναι η πρώτη διδακτορική διατριβή που εκπονήθηκε σε ελληνικό πανεπιστήμιο για τον ποιητή αυτόν), αλλά και του Κάλβου, του Παπαδιαμάντη, του Πορφύρα, του Καβάφη, του Καρυωτάκη, του Σεφέρη, του Ελύτη κ.α

-Τί περιλαμβάνει το βιβλίο «Ο πύργος και το γιοφύρι»;

Αν και ο τίτλος Ο πύργος και το γιοφύρι δημιουργεί ίσως την εντύπωση ότι πρόκειται για μυθιστόρημα και μάλιστα ηθογραφικού περιεχομένου, ο υπότιτλος Μελετήματα για τον Κωστή Παλαμά πληροφορεί τον αναγνώστη ότι έχει να κάνει με φιλολογική μελέτη για τον Παλαμά και το έργο του. Το βιβλίο, πράγματι, περιλαμβάνει δεκατρία μελετήματά μου, τα οποία με κριτήρια θεματικά κατατάσσονται σε πέντε μέρη:  «Παλαμική Ποιητική», «Τα λογοτεχνικά ρεύματα και οι άλλες τέχνες», «Η δημοτική ποίηση αλλά και τι είναι ελληνικόν διήγημα», «Τόποι της καρδιάς και του μύθου», «Ο Παλαμάς και η γλώσσα». Στα μελετήματα αυτά εξετάζεται  η παλαμική θεωρία για την Τέχνη γενικά και ειδικότερα για την Ποίηση και τον ποιητικό λόγο και δείχνεται η οργανική σχέση ανάμεσα στον θεωρητικό και κριτικό Παλαμά και τον Παλαμά λογοτέχνη, ποιητή ή πεζογράφο, περιγράφονται οι, παρά τις υπαρκτές αλλά συνήθως υπερτονισμένες διαφορές τους, συγκλίσεις Παλαμά-Καβάφη, επισημαίνεται και οριοθετείται η σχέση του Παλαμά με τον Ρεαλισμό, τον Παρνασσισμό, τον Συμβολισμό αλλά και η σχέση του με την τέχνη της Μουσικής, υποστηρίζεται ότι τα βιώματα του ποιητή από την παιδική και εφηβική του ηλικία στο Μεσολόγγι ερμηνεύουν χαρακτηριστικές όψεις του ποιητικού έργου του, καταγράφονται οι θέσεις του για τη γλώσσα ως σύστημα επικοινωνίας καθώς και η αποφασιστική συμβολή του στη διαμόρφωση της δημοτικής ως γλωσσικού οργάνου της λογοτεχνίας.

Ο τίτλος Ο πύργος και το γιοφύρι, παρμένος από ένα στίχο του ίδιου του Παλαμά, δίνει το στίγμα του βιβλίου, αφού τα μελετήματα που περιλαμβάνει δείχνουν, ελπίζω, πως το τεράστιο, πολύμορφο και πολυεπίπεδο έργο του Παλαμά υψώνεται σαν πύργος μέσα στο νεοελληνικό λογοτεχνικό τοπίο και χτίζεται σαν γερά θεμελιωμένο γεφύρι που οδήγησε με ασφάλεια τη λογοτεχνία μας και ιδιαίτερα την ποίηση από το παλιό στο καινούριο και από το περασμένο στο μοντέρνο.

-Σε ποιούς απευθύνεται;

Καταρχάς, βέβαια, στους ειδικούς μελετητές και κριτικούς της νεοελληνικής λογοτεχνίας, οι οποίοι αφενός μπορούν να εμβαθύνουν σε ουσιαστικές και σημαντικές πλευρές της παλαμικής δημιουργίας που όμως έμεναν ανεξερεύνητες και αφετέρου μπορούν να διαπιστώσουν ότι η ύπαρξη του παλαμικού έργου στο σύνολό του ερμηνεύει την ύπαρξη πολλών τάσεων, ειδών και μορφών της ποίησής μας ύστερα από τον Παλαμά και έως σήμερα. Απευθύνεται όμως το βιβλίο και στους εραστές της ποίησης γενικά και τους σημερινούς αναγνώστες που θα ανακαλύψουν στον παλαμικό ποιητικό λόγο άφθονα δείγματα καλλιτεχνικής συνείδησης, προσωπικής συγκίνησης χαμηλών τόνων, φιλοσοφικού στοχασμού, σάτιρας και σαρκασμού, και όλα αυτά διατυπωμένα με επιγραμματική συχνά λιτότητα ύφους, υπαινικτική μεταφορικότητα και εντυπωσιακή στην ποικιλία της ρυθμικότητα.

-Ποιές περιόδους καλύπτουν τα μελετήματα αυτά;

Καλύπτουν όλο το χρονικό φάσμα της δημιουργίας του Παλαμά, από την επίσημη εμφάνισή του στα γράμματα με την έκδοση της πρώτης ποιητικής συλλογής του Τα τραγούδια της πατρίδος μου το 1886 ως την έκδοση του αυτοβιογραφικού έργου Τα χρόνια μου και τα χαρτιά μου που κυκλοφόρησε το 1940 με επιμέλεια του γιου του Λέανδρου τρία χρόνια πριν τον θάνατο του ποιητή το 1943. Και βέβαια στο βιβλίο μελετάται και αξιοποιείται η παλαμική δημιουργία στο σύνολό της, εννοώ τόσο η ποιητική όσο και τα πεζά κείμενά του, αφηγηματικά ή κριτικά.

-Στόχος σας να προβληθεί η γενική προσφορά του Παλαμά στα νεοελληνικά γράμματα, κυρίως όμως τα αγνοημένα αλλά ουσιαστικά γνωρίσματα της ποίησής του;
Τα μελετήματα αυτά, αν και φαίνεται πως το καθένα τους εξετάζει επιμέρους παλαμικά ζητήματα, στην πραγματικότητα φωτίζουν αλληλοσυμπληρούμενες και αλληλοεξαρτώμενες σημαντικές πλευρές της συνολικής παλαμικής δημιουργίας και προβάλλουν τη γενική προσφορά του Παλαμά στα νεοελληνικά γράμματα. Κυρίως όμως επιμένουν στα αγνοημένα αλλά ουσιαστικά γνωρίσματα της ποίησής του, όπως είναι η θεματική αξιοποίηση σε ποιήματα ποιητικής βασικών αρχών της θεωρίας του για την Τέχνη και την Ποίηση, η μουσικότητα του ποιητικού λόγου του, το βιωματικό υπόβαθρο, κάποτε τραυματικό, από την παιδική και εφηβική ζωή του στο Μεσολόγγι που υποβαστάζει ορισμένα από τα ωραιότερα ποιητικά του έργα κ. ά.

-Ποιούς τομείς περιελάμβανε η παλαμική δημιουργία;
Ο Παλαμάς υπήρξε πολυγραφότατος. Η δημιουργία του περιλαμβάνει κατά πρώτο λόγο την ποίηση με πάνω από είκοσι ποιητικές συλλογές και συνθέσεις, και ακόμη την πεζογραφία με σειρά διηγημάτων, την θεωρία της λογοτεχνίας και την κριτική με πολυάριθμα δημοσιεύματα αναφερόμενα σε γενικότερα ζητήματα του λογοτεχνικού φαινομένου και σε Έλληνες και ξένους λογοτέχνες, το θέατρο με ένα έργο, την Τρισεύγενη, που είχε όμως εξαιρετική απήχηση,  την μετάφραση ποιητικών κυρίως ξένων έργων. Στον αναγνώστη και τον μελετητή του δίνει την εντύπωση πως έτρεχε σαν για να προλάβει, χάριν της λογοτεχνίας μας, να καλύψει αποστάσεις, να συμπληρώσει τραγικά κενά, να πειραματιστεί και να ανοίξει δρόμους προς πάσα σχεδόν κατεύθυνση.

-Γιατί ο Παλαμάς περιορίστηκε να αξιοποιείται σχεδόν μόνο στις σχολικές γιορτές των εθνικών επετείων;

Πιστεύω ότι οι ραγδαίες πολιτισμικές αλλαγές στην ελληνική μεταπολεμική κοινωνία και η στροφή της ποίησής μας στον μοντερνισμό, τον υπερρεαλισμό και τον ελεύθερο στίχο είναι οι κύριοι λόγοι που μείωσαν το ενδιαφέρον του κοινού και της κριτικής για το έργο του Παλαμά στο σύνολό του. Διατηρήθηκε μόνο ένα ενδιαφέρον για εκείνο το μέρος της ποίησής του που ο ίδιος είχε χαρακτηρίσει «λυρισμό του εμείς» ως έκφραση της συλλογικής εθνικής συνείδησης, και μάλιστα σε καιρούς χαλεπούς, κυρίως για τις μεγάλες συνθέσεις, τον Δωδεκάλογο του Γύφτου και την Φλογέρα του βασιλιά και για μεμονωμένα ποιήματα από την πρώτη ποιητική συλλογή του με τον χαρακτηριστικό τίτλο Τα τραγούδια της πατρίδος μου και κάποια από άλλες συλλογές. Ο «εθνικός» χαρακτήρας είτε των μεγάλων συνθέσεων είτε άλλων παλαμικών ποιημάτων θεωρήθηκε πως εξυπηρετούσε την τόνωση του πατριωτικού αισθήματος, στην οποία απέβλεπαν οι σχολικές γιορτές στις εθνικές μας επετείους, γι’ αυτό και ο παλαμικός λόγος περιορίστηκε να ακούγεται σχεδόν μόνο σε αυτές. Η στάση αυτή απέναντι στην παλαμική ποίηση ήταν βέβαια μονομερής, αφού ο συνολικός ποιητικός του λόγος ταυτίστηκε αυθαίρετα με την ρητορεία αυτών των ποιητικών συνθέσεών του. Ο ίδιος ο Παλαμάς όμως είχε επισημάνει εγκαίρως ότι ο «λυρισμός του εμείς» δεν είναι ο μόνος που χαρακτηρίζει την ποίησή του, γιατί υπάρχει και «ο λυρισμός του εγώ», ως έκφραση προσωπικών βιωμάτων και συναισθημάτων, και ο «λυρισμός των όλων» ως έκφραση μιας συνείδησης που φιλοσοφεί πάνω σε πανανθρώπινα και διαχρονικά προβλήματα και ζητήματα.

-Πόσο επίκαιρες είναι οι συνθέσεις του σήμερα;

Θα ήθελα να σημειώσω πρώτα ότι η παλαμική ποίηση ανταμείβει όποιον δεν την προσπεράσει, βέβαια, με τις απλουστευτικές και βολικές αιτιάσεις του «εθνοκεντρισμού», του «ελληνοκεντρισμού», του «μεγαλοϊδεατισμού», του στόμφου ή της μεγαληγορίας, με άφθονες υψηλού επιπέδου ποιητικές πραγματώσεις κυρίως από τα πεδία εκείνα της ποίησής του που εκφράζουν ένα λυρισμό του «εγώ» και ένα λυρισμό «των όλων», προσωπικά δηλαδή βιώματα και υπαρξιακές ανησυχίες που κεντρίζουν το ενδιαφέρον του σημερινού αναγνώστη.

Ανακαλύπτουν οι σημερινοί αναγνώστες στην παλαμική ποίηση καίριες απαντήσεις σε ό,τι κάθε φορά τους απασχολεί, είτε πρόκειται για ποιήματα που βοηθούν τον σύγχρονο άνθρωπο να αντιμετωπίσει το σκληρό και ισοπεδωτικό κάθε ανθρώπινης αξίας κοινωνικό περιβάλλον είτε για ποιήματα ενός πηγαίου λυρισμού που γλυκαίνουν την ψυχή και τροφοδοτούν ανέκαθεν την ευαισθησία κάθε ανθρώπου ανεξάρτητα από τόπο και χρόνο. Γιατί ο Παλαμάς με πίστη, με επιμονή, με αυταπάρνηση έριξε κάθε λογής γόνιμους σπόρους προς κάθε σχεδόν κατεύθυνση, για να γευτούν τους καρπούς τους και οι μεταγενέστεροί του. Έτσι η ποίησή του αποδεικνύεται πάντα επίκαιρη, καθώς μάλιστα τα διαχρονικά θέματά του μας τα προσφέρει με εκφραστικά μέσα οικεία από τη σύγχρονή μας ποίηση, όπως είναι η πλούσια και παλλόμενη από ζωντάνια γλώσσα του, η επιγραμματική συχνά λιτότητα ύφους, η υπαινικτική εικονοποιία, η τολμηρή μεταφορικότητα, η εκπληκτική ρυθμική ποικιλία. Αν μάλιστα λάβει κανείς υπόψη του ότι από το 1980 περίπου  και μετά σύγχρονοι ποιητές μας δίνουν στον λόγο και τον στίχο τους μια συχνά αυστηρή έμμετρη μορφή και ορισμένοι, από τους πιο σημαντικούς, συνθέτουν σονέτα, δηλαδή ποιήματα προκαθορισμένης σταθερής μορφής, καταλαβαίνει πως η ποίηση του Παλαμά αναδεικνύεται επίκαιρη και για αυτόν τον ειδικότερο λόγο.

Συγχρόνως,  αν οι σημερινοί αναγνώστες διαβάσουν Παλαμά, θα ανακαλύψουν ποιήματα που θερμαίνουν την ελληνική τους ψυχή στους δύσκολους τωρινούς καιρούς της παγκοσμιοποίησης ή και του λεγόμενου κοσμοπολίτικου πολυπολιτισμού είτε πρόκειται για ποιήματα που βοηθούν τον σύγχρονο άνθρωπο να αντιμετωπίσει το σκληρό και αγοραίο κοινωνικό περιβάλλον είτε για ποιήματα ενός πηγαίου λυρισμού που γλυκαίνουν την ψυχή και τροφοδοτούν την ευαισθησία κάθε ανθρώπου ανεξάρτητα από τόπο και χρόνο, θα δουν δηλαδή πόσο επίκαιρος εξακολουθεί να είναι ο Παλαμάς .

Σε σχέση, τώρα, με τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα, μέσα στην οποία ο σημερινός Έλληνας αισθάνεται ότι ανήκει βέβαια στην πατρίδα του, συγχρόνως όμως πως  η χώρα του και ο ίδιος τοποθετούνται πλέον στη μεγάλη οικογένεια της Ευρώπης, ο αναγνώστης θα διαπιστώσει πως ο Παλαμάς, ξεπερνώντας τον εθνοκεντρισμό της εποχής του, είχε προφητικά αποφανθεί:

Η Αθήνα δεν υπάρχει πια· υπάρχ’ η Ευρώπη.

Το πάθος του Παλαμά για την παιδεία φανερώνει την έγνοια του για τον τόπο του, για μια παιδεία σωστή, αλλά όχι ψυχρή και σχολαστική και ψεύτικη, μια παιδεία ζωντανή, σύγχρονη, ουσιαστική, μια παιδεία για τον άνθρωπο. Το ποίημά του «Τα σκολειά χτίστε!», γραμμένο για να ενισχύσει τις προσπάθειες του εκπαιδευτικού δημοτικισμού και να στηρίξει την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Ελευθερίου Βενιζέλου, αξίζει να διαβάζεται και να ακούγεται και σήμερα. Γιατί ποιος Έλληνας σήμερα δεν ζητεί από την Πολιτεία και τους δασκάλους υψηλότερου επιπέδου δημόσια Εκπαίδευση, παιδεία ποιότητας αλλά και ευαισθησίας για τα παιδιά του;

Στο τέλος του 19ου αι. η αποτυχία του εκσυγχρονιστικού προγράμματος του Χαρίλαου Τρικούπη και η ήττα του 1897 είχαν αποκαλύψει σε όλο της το μεγαλείο την παθολογία του νεοελληνικού κράτους και της νεοελληνικής κοινωνίας. Ο Παλαμάς, μπροστά στην κατάσταση αυτή που προδιέγραφε ζοφερό το μέλλον του ελληνισμού, δεν διστάζει να βγάλει από την ποιητική φαρέτρα του τα φαρμακερά βέλη της σάτιρας και να τα εκτοξεύσει εναντίον της ευτέλειας, της υποκρισίας, της κομπορρημοσύνης, της προγονοπληξίας, της ιδιοτέλειας, του τυχοδιωκτισμού που έχουν κυριαρχήσει στον τόπο του και θέτουν σε κίνδυνο την ίδια την επιβίωση και την ύπαρξή του. Αλλά, αναρωτιέται κανείς, πόσο διαφορετική είναι πράγματι η κατάσταση σήμερα, πόσο έχουν αλλάξει προς το καλύτερο τα πράγματα από τότε που ο ποιητής μας στα Σατιρικά Γυμνάσματα, ξεχειλίζοντας από οργή και αηδία για την απογοητευτική κατάντια του ρωμαίικου, κατηγορεί, καυτηριάζει και κατονομάζει τους υπεύθυνους;  

Το έργο του Παλαμά σήμερα είναι επίκαιρο από άποψη θεματική, μορφική, γλωσσική, και γι’ αυτό νομίζω πως έχει αρχίσει ήδη να διανύει την περίοδο μιας νέας ανάγνωσής του.

 

 

                 

 

 

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here