Η ελληνική πλευρά-100 χρόνια από την εκστρατεία της Καλλίπολης

Του ΒΛΑΣΗ ΑΓΤΖΙΔΗ(*)

Συμπληρώνονται ήδη εκατό χρόνια από την έναρξη (25 Απριλίου η απόβαση) της εκστρατείας των Βρετανικών και Γαλλικών στρατευμάτων (Τριμερής Συμμαχία-Αντάντ) στην χερσόνησο της Καλλίπολης. Η κατάληψή της το 1915 από τις δυνάμεις της Αντάντ, θα οδηγούσε στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης και στην άμεση ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που βρισκόταν ήδη υπό τον έλεγχο των ακραίων Τούρκων εθνικιστών, των Νεότουρκων.

Η εκστρατεία αυτή κράτησε οκτώ ολόκληρους μήνες τελικά δεν πέτυχε τους στόχους της. Τελικά, από τον Οκτώβριο του 1915 άρχισε η βαθμιαία μεταφορά των πρώτων μονάδων στη Θεσσαλονίκη. Έως τον Ιανουάριο του 1916, η χερσόνησος της Καλλίπολης εκκενώθηκε οριστικά από τα συμμαχικά στρατεύματα.

Η Χερσόνησος της Καλλίπολης  ανήκει στην Ανατολική Θράκη και βρίσκεται απέναντι από τη Λήμνο. Έχει μεγάλη στρατηγική σημασία εφόσον ελέγχει την είσοδο των Στενών.  Η χερσόνησος αυτή, όπως και το μεγαλύτερο μέρος της Ανατολικής  Θράκης αποδόθηκε στην Ελλάδα με τη Συνθήκη των Σεβρών (Αύγουστος 1920) και αποτέλεσε τμήμα του ελληνικού κράτους. Όμως με τη Συνθήκη της Λωζάννης (Ιούλιος 1923) θα χαθεί  οριστικά για την Ελλάδα και θα ενταχθεί στο νέο τουρκικό έθνος-κράτος που δημιούργησε ο Μουσταφά Κεμάλ.

Το πλαίσιο

καλλιπολη-αυτσραλοι

Η εκστρατεία έγινε ενάντια σε μια χώρα που είχε συμμαχήσει με τους Γερμανούς και είχε βγει στον πόλεμο για δύο λόγους: για να επιλύσει τις εσωτερικές της αντιθέσεις εξοντώνοντας τις μη μουσουλμανικές μειονότητες και για ιμπεριαλιστικούς λόγους (επανακατάληψη των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, ανάκτηση των απωλειών των Βαλκανικών Πολέμων και επέκταση προς Ανατολάς με στόχο τη δημιουργία μιας Παντουρκιστικής Αυτοκρατορίας)

Οι Νεότουρκοι είχαν καταλάβει πραξικοπηματικά της οθωμανική εξουσία από το 1908 και είχαν αποφασίσει τις Γενοκτονίες των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων. Το 1913 περιθωριοποίησαν οριστικά και αμετάκλητα τους φιλελεύθερους Οθωμανούς  και επέβαλαν την ακραία εθνικιστική, ρατσιστική και μιλιταριστική τους ατζέντα. Η νέα ακραία εθνικιστική κυβέρνηση συγκροτήθηκε στις 3 Ιανουαρίου 1914. Ο Ενβέρ πασά (EnverPașa) ανέλαβε υπουργός Πολέμου, ο Ταλαάτ μπέης (Talât Bey) υπουργός Εσωτερικών, ο Τζεμάλ πασά (Cemal Pașa) υπουργός Ναυτικών και ο Τζαβίτ μπέη (Cavit Bey) υπουργός Οικονομικών. Το μέλλον των χριστιανικών κοινοτήτων ήταν ήδη προδιαγεγραμμένο. Η επιδίωξη των φιλελεύθερων Οθωμανών για διαμόρφωση μιας κοινής οθωμανικής ταυτότητας, ανεξάρτητα από την εθνοτική καταγωγή και τη θρησκευτική  πίστη, αντικαταστάθηκε από την προσπάθεια για βίαιη κατασκευή ενός καινοφανούς τουρκικού έθνους. Στόχος της νέας εθνικιστικής κυβέρνησης ήταν η αναδιοργάνωση του στρατού και η δημιουργία τουρκικής αστικής τάξης με την παράλληλη καταστροφή των επιχειρηματικών στρωμάτων των μη μουσουλμανικών οθωμανικών κοινοτήτων. Δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην κατασκευή μιας νέας τουρκικής εθνικής ταυτότητας ως μετασχηματισμός της μουσουλμανικής που είχαν οι πολυεθνοτικοί πληθυσμοί της Αυτοκρατορίας.

Το διακύβευμα της Εκστρατείας

Η επιτυχία της Εκστρατείας στην Καλλίπολη θα είχε εξαιρετικές επιπτώσεις στην εξέλιξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κατ’ αρχάς με την ήττα των Νεότουρκων θα σταματούσε στην αρχή η Γενοκτονία των Αρμενίων που είχε ήδη αρχίσει την ίδια περίοδο (24 Απριλίου 1914) και δεν θα γινόταν οι Γενοκτονίες των ελληνικών πληθυσμών (Πόντος, Ιωνία, Βιθυνία κ.ά.) ούτε βέβαια και η Γενοκτονία των Ασσυροχαλδαίων.

Παράλληλα, θα είχε δημιουργηθεί ευθεία επαφή με τις ρωσικές δυνάμεις, κάτι που θα επέτρεπε την περικύκλωση των γερμανο-αυστριακών στρατευμάτων και θα απέτρεπε την διόγκωση της εσωτερικής κρίσης στη Ρωσία. Μεγάλα θα ήταν και τα μεταπολεμικά κέρδη της Ελλάδας, τόσο με τη διάλυση του Μεγάλου Ασθενούς, όσο και με τον περιορισμό της αυστριακής επιρροής στη Βαλκανική που εξέφραζε η Αλβανία. Με την εξαρχής συμμετοχή της Ελλάδας στον πόλεμο τα εξασφαλισμένα εδαφικά της κέρδη ήταν η Κύπρος, η δυτική Μικρά Ασία και η Ανατολική Θράκη και η Βόρειος Ήπειρος.

Η Ελλάδα από την άλλη είχε ταυτόσημα στρατηγικά συμφέροντα με τη Μεγάλη Βρετανία και αντίθετα με αυτά των Τούρκων και Βουλγάρων, συμμάχων των Γερμανών. Οι Τούρκοι αμφισβητούσαν την κατοχή των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου (Λέσβο, Χίο, Σάμο) και έθεταν ζήτημα επανακατάληψης από τους Νεότουρκους, ενώ η Βουλγαρία, που κατείχε τη Δυτική Θράκη, επιζητούσε την επέκτασή της στην Ανατολική και Κεντρική Μακεδονία και διεκδικούσε τη Θεσσαλονίκη.

Στο σημείο αυτό φάνηκε η σύμπτωση των ελληνικών και βρετανικών απόψεων. Τον Αύγουστο του 1914, μπροστά στο ενδεχόμενο ενός πολέμου μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τη μια και της Ελλάδας με την Μεγ. Βρετανία από την άλλη, ο Τσόρτσιλ ανέλυσε στο Άγγλο ναύαρχο τη βρετανική στρατηγική, που θα έπρεπε να ακολουθηθεί: «Δια να σας επιτραπεί να πραγματοποιήστε ορθήν και λογικήν μέθοδον επιθέσεων εναντίον της Τουρκίας, επιθέσεων ήτις θα συνίστατο εις το να την πλήξετε αμέσως εις τα καίρια, ο ελληνικός στρατός θα όφειλε  χάρις εις τη ναυτικήν του υπεροπλίαν να καταλάβει την χερσόνησο της Καλλιπόλεως. Ούτω θα ηνοίγοντο τα Δαρδανέλλια, θα ηδύνατο ο αγγλο-ελληνικός στόλος να εισδύσει εις την θάλασσαν του Μαρμαρά, να  καταναυμαχήσει και να βυθίσει τα τουρκο-γερμανικά πολεμικά….»

Ο Διχασμός

Η βρετανική πρόταση έγινε άμεσα γνωστή στους Γερμανούς από το περιβάλλον του επίσης φιλογερμανού μονάρχη, του Κωνσταντίνου, ο οποίος ήταν γαμπρός του Γερμανού Αυτοκράτορα. Το περιβάλλον του μονάρχη ήταν φιλομοναρχικό με κύριους εκφραστές τους Ιωάννη Μεταξά, Γ. Στρέιτ και Β. Δούσμανη και γενικά το Γενικό Επιτελείο Στρατού. Το φιλογερμανικό περιβάλλον το συντόνιζε η αποτελεσματική γερμανική πρεσβεία των Αθηνών. Στην πολιτική συμμετοχής στην Εκστρατεία των Δαρδανελίων αντιτάχθηκε όλο το φιλογερμανικό περιβάλλον. Ο Ιωάννης Μεταξάς καταθέτει δικό του υπόμνημα. Με αυτό υποστήριζε ότι θα νικήσουν οι Γερμανοί, θα ηττηθεί η Αντάτ και ότι δεν θα έπρεπε η Ελλάδα να διεκδικήσει τη δυτική Μικρά Ασία.

Η Αντάντ επιζήτησε την ελληνική συμμετοχή στην επιχείρηση. Ειδικότερα ζητήθηκε η ναυτική συνδρομή της Ελλάδας και η διάθεση στρατιωτικής δύναμης 15.000 ανδρών. Η Μεγάλη Βρετανία θεωρούσε ιδιαιτέρως αποτελεσματικό τον ελληνικό στόλο για την ευόδωση της επιχείρησης κατάληψης των Δαρδανελίων.

Έτσι, μόλις άρχισαν οι βομβαρδισμοί των οχυρώσεων των Δαρδανελίων από το συμμαχικό στόλο το Μάρτιο του 1915,  ο Βενιζέλος αποφάσισε με τη σύμφωνη γνώμη του Μονάρχη την αποστολή ενός σώματος στρατού στη Θράκη. Το Υπόμνημα Βενιζέλου (1 Μαρτίου 1915 με το νέο ημερολόγιο) που επηρέασε θετικά τον Κωνσταντίνο περιείχε τα εξής: «Τίνα οφέλη θα συνεκομίζομεν δια της συμμετοχής ημών εις την κατά των Δαρδανελίων επίθεσιν των συμμάχων δι ενός σώματος στρατού  δεν είναι ανάγκην να εξάρω.  Αφ ενός μεν θα συνεπράττομεν και ημείς εις την ρύθμισιν της Κωνσταντινουπόλεως και των Στενών, εφ’ ετέρου δε έχομεν να προσδοκώμεν, εν περιπτώσει νίκης της Αντάντ τας υπεσχημένας ήδη εδαφικάς παραχωρήσεις εν Μικρά Ασία….» 

Τελικά θα επικρατήσει η φιλογερμανική ομάδα και ο πρωθυπουργός Ελ. Βενιζέλος θα υποχρεωθεί από τις συνθήκες να παραιτηθεί από την πρωθυπουργία. Έτσι εμφανίστηκε στο πολιτικό προσκήνιο ο πατρινός πολιτικός Δημήτριος Γούναρης, στον οποίο ανεθεσε ο Κωνσταντίνος το σχηματισμό κυβέρνησης.

Η φιλογερμανική πολιτική που εκφράστηκε με την επιλογή της ουδετερότητας στον πόλεμο δεν διασφάλιζε τα ζωτικά συμφέροντα της Ελλάδας, όπως την αποτροπή των άμεσων απειλών που συνιστούσαν οι επιδιώξεις της Βουλγαρίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς και τη θέση και το ρόλο της χώρας στο σύστημα ισχύος των Βαλκανίων. Το πολίτευμα της Ελλάδας που έδινε στο Μονάρχη αυξημένη δυνατότητα παρέμβασης στην πολιτική ζωή, μαζί με τη δράση των Γερμανών πρακτόρων και των  φιλογερμανικών κύκλων της Αθήνας, επέβαλε την πολιτική της Ουδετερότητας και της μη τήρησης των συμμαχικών υποχρεώσεων προς την Σερβία, όπως αυτές είχαν διατυπωθεί με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου.

Έτσι ξεκίνησε ο Διχασμός μεταξύ μοναρχικων και βενιζελικών που θα έχει ως τελική κατάληψη επτά χρόνια μετά την τρομακτική Μικρασιατική Καταστροφή.

(*)  Ο Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ σύγχρονης Ιστορίας, μαθηματικός, https://kars1918.wordpress.com/

 

Print Friendly

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here